GEORG FRIDRIK GENDEL IJODIDA SHARQ MUSIQASINING TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada barokko davrining buyuk bastakori Georg Fridrik Gendelning ijodiy faoliyati hamda uning musiqasida Sharq motivlarining ifodalanishi tahlil qilinadi. Ayniqsa, bastakorning oratoriyalari va opera asarlarida Sharq madaniyati, timsollar, ritmlar va harmoniyalar qanday aks etganiga e’tibor qaratiladi. Maqola Gendelning g‘arbiy musiqa an’analarini Sharqona ohanglar bilan uyg‘unlashtirish mahoratini ochib beradi. Kirish: XVIII asrda Yevropa musiqa madaniyati yangi shakllanish bosqichiga kirdi. Ayniqsa, barokko davri bastakorlari musiqiy ifoda vositalarini boyitish va kengaytirishga intildilar. Bu jarayonda Sharq madaniyatiga bo‘lgan qiziqish kuchayib, bastakorlar o‘z asarlarida Sharqqa oid mavzu, obraz va musiqiy elementlardan ilhomlana boshladilar. Sharq — G‘arb tasavvurida sirli, ekzotik va go‘zallik bilan bog‘liq makon sifatida qaralgan. Aynan shunday fon ostida Germaniyada tug‘ilgan, lekin ijodiy faoliyatining asosiy qismini Angliyada o‘tkazgan buyuk bastakor Georg Fridrik Gendel ham o‘z asarlarida Sharq motivlariga alohida e’tibor qaratgan. Uning oratoriya va opera janridagi asarlarida qadimgi Sharq tarixiy voqealari, diniy syujetlari va obrazlari musiqiy sahnalashtirish orqali o‘z aksini topadi. Gendel Sharq madaniyati va musiqasiga bo‘lgan munosabatni faqatgina tashqi timsollar orqali emas, balki musiqiy ohang, ritm va orkestrlash orqali ham ifodalagan. Ushbu maqola ana shu ijodiy yondashuvni tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda Gendel asarlarida Sharq musiqasi unsurlarining namoyon bo‘lishi chuqur yoritiladi. Asosiy qism: I. Gendelning hayoti va ijodiy faoliyati 71-son 3 –to’plam May 2025 Sahifa: 387 Ustozlar uchun pedagoglar.org Georg Fridrik Gendel (1685–1759) Germaniyaning Halle shahrida tug‘ilgan va dastlabki musiqa ta’limini u yerda olgan. U yoshlik chog‘idayoq cherkov musiqasi bilan tanishib, organ chalishni mukammal o‘rgangan. 1703-yildan boshlab Gamburgda opera bastalashni o‘rgangan va birinchi operasi "Almira"ni sahnaga qo‘ygan. Gendel 1706– 1710-yillarda Italiyada bo‘lib, bu davr uning ijodiy uslubining shakllanishida muhim rol o‘ynagan. U Italiyaning Rim, Florensiya va Venetsiya shaharlarida ko‘plab oratoriyalar, kantatalar va operalar yozgan. 1710-yildan Angliyaga ko‘chib o‘tgan Gendel tez orada London musiqiy sahnasida yetakchi bastakor sifatida tanildi. U 1712-yildan boshlab Angliyada doimiy yashagan. Gendel ingliz qirollik saroyi uchun ko‘plab asarlar, jumladan kronsiyal marosimlarga bag‘ishlangan musiqa, oratoriyalar va mashhur "Water Music"ni yozgan. U 1727-yilda Angliya fuqaroligini qabul qilgan. Gendel Londonda tashkil etilgan qirollik opera teatrining asoschilaridan biri bo‘lib, u yerda italiyalik uslubdagi operalar qo‘ygan. Hayotining so‘nggi yillarida Gendel ko‘r bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, ijod qilishdan to‘xtamagan. Uning eng mashhur oratoriyasi "Messiah" (1741) asarlari bugungi kungacha mashhurligini saqlab kelmoqda. II. Gendel va Sharq motivlariga qiziqish XVIII asrda Yevropada Sharqqa bo‘lgan qiziqish ortib borgan. Odamlar Sharqni sirli, ekzotik va romantik bir makon sifatida tasavvur qilishgan. Bu tasavvurlar musiqa, adabiyot va teatrda ham keng o‘rin olgan. Gendel o‘z davrining madaniy tendensiyalariga mos ravishda Sharq mavzulariga asoslangan asarlar yaratgan. U diniy va tarixiy manbalardan ilhomlanib, o‘zining dramatik va musiqiy tasvir vositalari yordamida Sharq obrazlarini boyitgan. Uning "Giulio Cesare in Egitto" (Misrda Yuliy Tsezar), "Solomon", "Belshazzar" va "Israel in Egypt" kabi oratoriya va operalarida qadimgi Misr, Bobil, Yahudiya, Fors va boshqa Sharqiy madaniyatlarga oid motivlar mavjud. Bu asarlarda u Sharqiy hukmdorlar, payg‘ambarlar va tarixiy voqealarni g‘arbiy musiqiy uslubda aks ettiradi. Ayniqsa, "Belshazzar" asarida Bobil shohi va yahudiylar o‘rtasidagi tarixiy ziddiyatlar musiqiy 71-son 3 –to’plam May 2025 Sahifa: 388 Ustozlar uchun pedagoglar.org dramatizm bilan ifodalanadi. Gendel Sharq mavzularidan foydalanishda faqat dekorativ maqsadlarni ko‘zlamaydi, balki tarixiy va ma’naviy mazmunni chuqur musiqiy ifoda etadi. III. Sharq musiqasining elementlari Gendel asarlarida Gendel Sharq musiqasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri eshitmagan bo‘lishi mumkin, ammo u G‘arbdagi tasavvurlar asosida Sharqona musiqiy ohanglar yaratishga intilgan. U quyidagi elementlar orqali Sharqona ruhni yaratgan: - Maqomga o‘xshash ohanglar: Gendelning ayrim aria va xorlarida yarim tonli harakatlar, doimiy pedal notalar va improvizatsiyaga o‘xshash melodiyalar uchraydi. Masalan, "Solomon" oratoriyasidagi ayrim aria va intermediyalar Sharqona ruhiyatni ifoda etadi. - Sharqqa xos cholg‘ular: Arfa, timpani, truba kabi cholg‘ularni u Sharqiy atmosfera yaratish uchun ishlatgan. Bu cholg‘ular orqali u zohiriy dabdaba, dramatizm va ruhiy yuksaklikni ifodalagan. - Ekzotik ritmlar: Gendel ba’zi operalarida noodatiy ritmlar, tez-tez o‘zgaruvchi o‘lchovlar orqali dramaturgiyani kuchaytirgan. "Israel in Egypt" oratoriyasida ritmik murakkabliklar orqali xalq azoblari va najot mavzusi tas