SOVUQQONLI VA ISSIQQONLI UMURTQALILAR TUZILISHI

Аннотация

Animals living in nature are adapted to various environmental conditions, and there are various differences in their physiological structure. In particular, depending on the nature of body temperature control, animals are divided into two groups: cold- 71-son 4 –to’plam May 2025 Sahifa: 23 Ustozlar uchun pedagoglar.org blooded and warm-blooded. This division directly affects the habitat, activity period and life processes of animals. The article highlights the structure, characteristics and differences of vertebrates belonging to these two groups. Keywords: Metabolism, homoeotherms, poikilotherms, two atria, Anatomical features, physiological features, Adaptive Features, thermoregulation, survival strategies, extreme temperatures, torpor. Kirish: Tabiatda uchraydigan barcha umurtqali hayvonlar ikki asosiy guruhga boʻlinadi: sovuqqonli (poikilotermlar) va issiqqonli (gomoyotermlar). Bu tasnif ularning tana haroratini qanday boshqarishiga, metabolizm darajasiga va yashash muhitiga bogʻliq holda aniqlanadi. Har bir guruhning oʻziga xos anatomik va fiziologik tuzilmalari mavjud boʻlib, ularning yashash tarzini va ekologik moslashuvchanligini belgilaydi. Sovuqqonli umurtqalilar (poikilotermlar) organizm harorati tashqi muhit haroratiga bog‘liq bo‘lgan hayvonlardir. Ya'ni ularning tanasi harorati atrof-muhit harorati o‘zgargan sayin o‘zgarib turadi. Bu guruhga quyidagi sinflar kiradi. Baliqlar – Suvda yashovchi va suzish uchun maxsus suyakli yoki tog‘ayli suzgichlarga ega. Amfibiyalar (ikkita hayot tarziga ega hayvonlar) – Hayotining bir qismini suvda, boshqa qismini esa quruqlikda o‘tkazadi. Sudralib yuruvchilar – Quruqlikda yashaydi, lekin organizmida teri orqali nafas olish qobiliyati mavjud emas. Tuzilish xususiyatlari: Yurak odatda 2 yoki 3 kamerali bo‘ladi (baliqlar – 2, amfibiyalar va sudraluvchilar – 3).Metabolizm darajasi past bo‘ladi, ya’ni energiya sarfi kam. Sovuq havoda sust harakat qiladi yoki faolligini yo‘qotadi (masalan, qishki uyquga ketadi).Teri odatda quruq yoki nam, ba’zida shilimshiq bilan qoplangan bo‘ladi. Issiqqonli umurtqalilar:Issiqqonli umurtqalilar (gomoyotermlar) esa o‘z tanasi haroratini tashqi muhitdan qat’i nazar doimiy ushlab turadi. Bu xususiyat ularning faoliyatini turli sharoitlarda ham samarali davom ettirishga yordam beradi. Bu guruhga quyidagilar kiradi.Qushlar – Tana harorati yuqori bo‘lib, uchish qobiliyatiga ega. Yuragi 4 kamerali bo‘ladi.Sutemizuvchilar – Eng yuqori rivojlangan hayvonlar sinfi bo‘lib, ko‘payish va bolalarini emizish xususiyatiga ega.Tuzilish xususiyatlari: Yurak 4 kamerali bo‘lib, kislorodga boy va kambag‘al qon aralashmaydi. Yuqori darajadagi metabolizm tufayli tanada doimiy harorat saqlanadi.Tana tuk yoki pat bilan qoplangan 71-son 4 –to’plam May 2025 Sahifa: 24 Ustozlar uchun pedagoglar.org bo‘lib, issiqlikni saqlab qolishga xizmat qiladi. Asab tizimi rivojlangan, murakkab xatti- harakatlar va ijtimoiy xulq-atvorga ega bo‘lishi mumkin. Sovuqqonli hayvonlar tanasining harorati tashqi muhit haroratiga bogʻliq boʻladi. Bular orasiga quyidagilar kiradi. Baliqlar, Amfibiyalar (suvda va quruqlikda yashovchilar), Sudralib yuruvchilar. Tuzilishi: Sovuqqonlilarda yurak tuzilmasi oddiyroq (masalan, baliqlarda ikki bo‘limli yurak, amfibiyalarda uch bo‘limli). Tana harorati tashqi muhitga mos ravishda o‘zgaradi. Metabolizm darajasi past boʻlib, uzoq vaqt ovqat yemay yashay oladi. Nerv tizimi va sezgi organlari odatda oddiyroq rivojlangan, lekin turga qarab farq qiladi. Teri orqali nafas olish (ayniqsa amfibiyalarda) keng tarqalgan.Issiqqonli hayvonlar tana haroratini doimiy darajada saqlay oladi, ularning metabolik faolligi yuqori. Bu guruhga quyidagilar kiradi. Qushlar, Sut emizuvchilar. Tuzilishi: Murakkab yurak tuzilmasi (to‘rt bo‘linmali yurak) orqali samarali qon aylanishi taʼminlanadi.Haroratni boshqarish uchun terida ter bezlari, tuklar yoki patlar mavjud.Rivojlangan markaziy nerv tizimi va murakkab sezgi organlari mavjud.Faol harakatlanadi, bu esa yuqori energiya talab qiladi.Issiqlik ishlab chiqarish uchun yuqori darajadagi metabolizm mavjud. Taqqoslash jadvali: Belgilar Sovuqqonli Issiqqonli Tana Muhim emas, Doimiy, harorati tashqi muhitga bogʻliq oʻzgaruvchan muhitda ham barqaror Yurak Oddiy (2-3 Murakkab (4 tuzilishi kamerali) kamerali) Metabolizm Past Yuqori Faollik Muayyan muhitga Doimiy faol darajasi bogʻliq Yashash Asosan iliq iqlim Turli muhitga muhiti moslashgan Sovuqqonlilarning Moslashuv Xususiyatlari. Sovuqqonli umurtqalilar ko‘pincha iliq va nam muhitlarda uchraydi. Ular quyosh nuri yordamida tanasini isita oladi. Qishda 71-son 4 –to’plam May 2025 Sahifa: 25 Ustozlar uchun pedagoglar.org yoki sovuq sharoitlarda faoliyatini to‘xtatadi yoki qishki uyqu (gibernatsiya) holatiga o‘tadi. Ba'zi misollar: Suvda yashovchilar (masalan, qurbaqalar) terilari orqali kislorod so‘rib oladi.Sudralib yuruvchilar (masalan, kaltakesaklar) ertalab quyoshda isinib, so‘ng ovga chiqadi.Issiqqonlilarning Moslashuv Xususiyatlari. Issiqqonlilar deyarli barcha iqlim