KREDIT PORTFELINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARINI SIFAT TAHLILI

Аннотация

This article aims to analyze the process of credit portfolio management of commercial banks and identify ways to improve its efficiency. The study considers the issues of credit risk assessment, portfolio diversification, innovative management methods and development of solutions based on digital technologies. Keywords: Credit portfolio, risk management, diversification, innovative solutions, digital technologies, commercial bank, Hamkorbank JSCB, economic efficiency. lending, industrial enterprises, financing. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 9-yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy ankining faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5296-son Farmoni muvofiq, bank oʻzining kaysi tarmoqqa koʻproq etibor berishiga qarab, u yoki bu kredit ulushi kredit portfelida koʻprok boʻladi. Bu uning kredit siyosatidan kelib chiqadi. Bank aktiv operatsiyalari ichida kredit asosiy va bank daromadini katta qismi ham aynan shu kredit operatsiyalari orqali keladi. Shu sababli bank kredit portfelini qanday shakllanishi bank faoliyatiga bevosita taʻsir koʻrsatadi. Bank yaxshi kredit portfelini shakllantirish niyatida ekan, kreditlash jarayonini toʻgʻri tashkil qilishi zarur boʻladi. Biz yuqorida turli koʻrinishdagi kreditlarni koʻrdik, biroq konkret 71-son 4 –to’plam May 2025 Sahifa: 51 Ustozlar uchun pedagoglar.org banklarni kredit portfelini tarkibi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻladi. Bank kredit portfelining tarkibini aniqlovchi muhim omillardan biri bu ayni bank xizmat koʻrsatadigan bozor sektorining xususiyatidir. Har bir bank oʻz bozor segmenti mijozlarining qarz mablagʻlariga boʻlgan ehtiyojini hisobga olishi kerak. Masalan, bank shahar chekkasidagi uylar va kichik doʻkonlarga ega, tumanda joylashgan boʻlsa, asosiy uy binolari garovi ostida, ipoteka krediti, avtomobil, uy jixozlari, umuman uy xujaligini yuritish uchun xarajatlarni qoplashga kredit beradi, aksincha katta shaharda ofislar, katta univermaglar, sanoat korxonalari orasidagi banklar, odatda oʻz kreditlarini asosan tijorat firmalariga tovar materiallar zahiralarini toʻldirishga, jihozlar sotib olishga va ish haqiga yoʻnaltiradilar. Albatta, banklar kredit berayotganlarida oʻzlari xizmat koʻrsatayotgan xududlarga toʻlik bogʻliq boʻlmaydilar. Kerakli kredit mablagʻlarini toʻliq yoki qisman ular boshqa banklardan olishlari mumkin. Bu adolat agar bank xizmat qilayotgan region iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelsa, zarar kurish riskini pasaytiradi. Bank miqyosi ham uning kredit portfeliga taʻsir etuvchi omillardan biri hisoblanadi, ayniqsa, bir qarz oluvchiga beriladigan kreditni maksimal miqdorini belgilovchi kapitalning xajmi muhimdir. Katta banklar, odatda ulgurji kreditorlar hisoblanadilar, ular oʻzlarini kreditlari asosiy mikdorini korporasiyalar va boshka firmalarga beradilar. Kichikroq banklarning faoliyati esa fuqarolarga kichik ssudalar, uy garovi ostida xususiy shaxslarga kreditlar, firma va ofis egalariga kichik kreditlar shaklidagi yakka holdagi kreditlarni berishga yoʻnaltiradilar. Bundan tashqari, kredit portfeli tarkibiga koʻra kreditlashni turli koʻrinishlari sohasidagi menejerlarning tajriba va malakasi hamda oʻz kredit inspektorlariga maʻlum koʻrinishdagi kreditlarni bermasligi koʻrsatilgan bankning kredit siyosati ham taʻsir koʻrsatadi. Kredit portfelini tarkibi maʻlum darajada bankni kutilayotgan daromadiga ham bogʻliq. Chunki bank, odatda kutilayotgan daromadi maksimal boʻlgan ssudalarni berishni maʻqul koʻradi. Tijorat banklari sifatli kredit portfelini shakllantirish uchun avvalambor kreditlash jarayonini toʻgʻri va sifatli olib borishi zarur. Kreditlash jarayoni bir necha tamoyillar orqali amalga oshiriladi:  maqsadlilik;  taʻminlanganlik;  muddatlilik; 71-son 4 –to’plam May 2025 Sahifa: 52 Ustozlar uchun pedagoglar.org  qaytarishlik;  toʻlovlilik. Ushbu tamoyillar asosida kredit olmoqchi boʻlgan mijozlarga kredit paketi tayorlanadi va kredit olish mumkin yoki mumkin emasligi tahlil qilinadi. Yaxlit olib qaralganda, kredit siyosati tijorat bankining yagona kreditlash tizimini vujudga keltiradi desak xato boʻlmaydi. Chunki bu siyosat bank oʻsgan sari uni yangidan tashkil etiladigan boʻlinma va filiallariga bank faoliyatini, kredit vakolatlarini, burchlarini taqsimotida muhim ahamiyat kasb etadi. Aniq bir siyosatdan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan kredit siyosati bank krediti madaniyatini umumiy tarakkiyotini oʻzagini koʻrsatadi. Xalqaro amaliyotda tijorat banklari kredit portfelini mijozlarni tarmoq xususiyatiga koʻra diversifikatsiya qilish boʻyicha meʻyoriy mezon qilib 25% olingan. Yaʻni, tijorat banki kreditlarining 25 foizdan ortiq qismini bitta tarmoqda toʻplanib qolishi mumkin emas. Respublikamizning ayrim yirik banklarida ushbu koʻrsatkichning darajasi 50 foizdan yuqoridir. Xalqaro bank amaliyotida kredit portfelini diversifikatsiya qilishni asosiy yoʻnalishlari sifatida quyidagilardan foydalanilmoqda:  bank kredit qoʻyilmalarini iqtisodiyotni turli tarmoqlari boʻyicha d