BANK VA BANK TIZIMINING TARIXI VA RIVOJLANISHI

Аннотация

Mazkur maqolada iqtisodiyotning rivojlanishi va takomillashishida banklarning o’rni va roli haqida mualliflar tomonidan fikr- mulohazalar keltirilgan. Bank va bank tizimining tarixi va rivojlanishi haqida muallif qarashlari haqida so’z yuritilgan. Kalit so’zlar. Bank, bank faoliyati, bank tarixi, pul, kapital. Kirish. Bank — bu jismoniy shaxslar va turli tashkilotlardan pul mablag‘larini qabul qilib, ularni ishonchli tarzda saqlovchi hamda turli xil moliyaviy xizmatlar, jumladan kreditlar taqdim etuvchi moliya muassasasidir. Banklar moliyaviy bozorning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, ularning faoliyati mamlakat iqtisodiy barqarorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bank tizimi — bu banklar va boshqa moliyaviy muassasalarning yagona mexanizmda faoliyat yurituvchi yig‘indisidir. Bu tizim nafaqat mablag‘larni muhofaza qiladi, balki mijozlarga kredit ajratadi va boshqa xizmatlarni ham ko‘rsatadi. Bank tizimi iqtisodiy infratuzilmaning ajralmas qismidir va moliyaviy operatsiyalarning uzluksizligini ta’minlaydi. Turli davlatlarda bank tizimi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Biroq, ko‘pchilik hollarda u bir necha bosqichdan iborat bo‘ladi. Eng yuqori darajada Markaziy bank turadi — u foiz stavkalarini belgilaydi, pul muomalasini nazorat qiladi hamda boshqa banklar ustidan nazoratni amalga oshiradi. Keyingi darajada esa tijorat banklari joylashadi. Ular mijozlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xizmat ko‘rsatib, omonatlarni qabul qiladi va qarz ajratadi. 72-son 1 –to’plam May 2025 Sahifa: 77 Ustozlar uchun pedagoglar.org Bundan tashqari, mintaqaviy banklar mavjud bo‘lib, ular faqatgina ma’lum hudud yoki jamiyat doirasida faoliyat yuritadi. Ayrim mamlakatlarda esa kredit uyushmalari mavjud bo‘lib, ular aniq bir tashkilot yoki guruh a’zolariga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishga ixtisoslashgan bo‘ladi. Bank tizimining tarixiga nazar tashlasak, eng qadimgi bank xizmatlari miloddan avvalgi 2000-yillarda Mesopotamiya hududida paydo bo‘lgan. O‘sha davrlarda banklar asosan oltin-kumush kabi qimmatbaho buyumlarni saqlash bilan shug‘ullangan. Vaqt o‘tishi bilan ular kredit berish va qarz xizmatlarini ham ko‘rsata boshladi. Uyg‘onish davriga kelib esa bank tizimi jadal rivojlandi va banklar yuqori obro‘-e’tiborga ega bo‘ldi. Oʻzbekiston bank tizimini shakllantirish va rivojlantirish strategiyasi mamlakat iqtisodiyotini bosqichma-bosqich bozor munosabatlariga o‘tkazish dasturiga muvofiq tarzda amalga oshirilib kelmoqda. O‘tgan yillar davomida olib borilgan bank islohotlari natijasida milliy bank tizimi ikki bosqichli struktura asosida shakllandi: yuqori bosqichda — Markaziy bank, quyi bosqichda esa — tijorat banklari faoliyat yuritmoqda. Shu bilan birga, banklar soni va ularning ko‘rsatadigan xizmat turlari sezilarli darajada oshdi. 1995–1996-yillarda bank sohasidagi qonunchilik tubdan takomillashtirildi. 1995-yil 21-dekabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”gi qonun nafaqat bank tizimining huquqiy asoslarini mustahkamladi, balki Markaziy bankning maqomi, maqsadi, vazifalari va vakolatlarini aniq belgilab berdi. 1996-yil 25- aprelda qabul qilingan “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonun esa tijorat banklarining huquqiy asoslarini xalqaro mezonlarga moslashtirdi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki — mamlakatning bosh banki hisoblanadi. Uning tarkibiga Qoraqalpogʻiston Respublikasi, 12 viloyat va Toshkent shahri boshqarmalari kiradi. Markaziy bank 1992-yil sentabriga qadar sobiq SSSR Davlat bankining Oʻzbekiston bo‘limi sifatida faoliyat yuritgan. Bank tizimining quyi bosqichi esa paxta, aksiyadorlik tamoyillari asosida, shuningdek xorijiy kapital ishtirokida tashkil etilgan banklar, ularning filial va vakolatxonalari, kooperativ va xususiy banklardan iborat. 72-son 1 –to’plam May 2025 Sahifa: 78 Ustozlar uchun pedagoglar.org Bank sohasini monopoliyadan chiqarish bank tizimi islohotlarining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, dastlab iqtisodiyotning ayrim sohalariga xizmat ko‘rsatadigan ixtisoslashgan banklar tashkil etish orqali amalga oshirildi. Bu esa bozor mexanizmlariga asoslangan bank tizimini yaratish yo‘lida muhim va tabiiy bosqich bo‘ldi. 20-asr oxirlariga kelib, bozor iqtisodiyoti prinsiplariga sodiq qolgan ko‘plab mamlakatlar bank tizimini to‘liq davlat nazoratidan chiqarishga qaror qildilar. Bu qaror banklarga erkinroq faoliyat yuritish, bozor talablariga moslashish va yuqori daromad olish imkoniyatini yaratdi. Shunga qaramay, bank tizimi turli tavakkalchiliklarga ochiq bo‘lib qoldi. So‘nggi yillarda esa hukumatlar bank tizimidagi xatarlarni boshqariladigan darajada ushlab turishga intilib, nazorat choralarini kuchaytirmoqda. Zamonaviy bank tizimi tobora kengayib, o‘sib bormoqda. U orqali kredit kartalari, elektron hisob-kitoblar kabi ko‘plab moliyaviy vositalardan foydalanish imkoniyati yaratilgan. Bank tizimi oddiy fuqarolarning iqtisodiy faolligi, tadbirkorlik faoliyati va hayot darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda birinchi bank muassasasi 1875-yil