ЎЗССР МАОРИФ ХАЛҚ КОМИССАРЛИГИ ТОМОНИДАН ТАСДИҚЛАНГАН “ЎҚУВЧИ БИЛЕТИ”НИНГ АҲАМИЯТИ

Аннотация

The article presents information about the "School ticket" approved by the People's Commissariat of Education of the Uzbek SSR. The article provides a comprehensive analysis of the introduction of the student ticket in 1940. The information was also 370 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 comprehensively covered based on press materials that provided an objective assessment of the Soviet state's policy in the field of education, unconditional introduction of etiquette rules in Soviet schools. Key words. Uzbek SSR, People's Commissariat of Education, student card, communist ideology, Soviet schools, education, school, teachers, primary school, secondary school. Кириш. Бирор давлат йўқки, таълим-тарбияга лоқайд қараса. Мамлакат тараққиёти замирида таълим-тарбия асосий ўрин касб этади. Ҳозирда Ўзбекистонда таълим соҳасида улкан ютуқлар қўлга киритилмоқда. Яқин ўтмишга назар ташлайдиган бўлсак, совет мустамлакачилиги даврида Ўзбекистонда таълим, айниқса, мактаб таълимида ўзига яраша ютуқ ва камчиликлар мавжуд бўлган. Совет давлатининг таълим соҳасида олиб борган сиёсатига холисона баҳо бериш давр талаби ҳисобланади. Чунки таълим масаласи бу давлат сиёсати даражасида эътибор қаратилган ва қаратилади. Истиқлол йилларида Ўзбекистоннинг совет даври тарихини холис ва ҳаққоний ёритиш имконияти яратилди. мустақиллик йиллари Ўзбекистон таълим тизимидаги модернизацион жараёнлар, таълим муассасалари фаолиятидаги муҳим ислоҳотларнинг йилдан-йилга жадаллашиб бориши соҳани атрофлича илмий таҳлил этишга жиддий эҳтиёж борлигини кўрсатади. Совет ҳукумати мактаб фаолиятини дастлаб ўз назоратига олиб, сўнг советлаштириш сиёсатини босқичма-босқич амалга ошириб борган. 1940/41 ўқув йили бошида Ўзбекистонда 4838 та мактаб, жумладан 2661 та бошланғич мактаб, 1678 та етти йиллик, 499 та ўрта мактаб фаолият кўрсатган. I—X синф ўқувчилари сони 1263643 нафарга етди. I—IV синфларда 865 949 нафар, V—VII синфларда 318 568 нафар, VIII—X синфларда 38 578 нафар бола бор эди. Барча турдаги мактабларда 36 минг ўқитувчи ишлади. Совет тузум давридаги халқ таълими тизимида совет ҳукумати таъсирида ташкил қилинган мактаблар фаолияти хамда соҳада амалга оширилган чора-тадбирлар, режалар ва янгиликларни биз матбуот саҳифаларида кўришимиз мумкин. Совет ҳукумати йилларида Ўзбекистонда халқ таълим тизимига доир Ўқувчи билети” масаласини “Ўқитувчилар газетаси”да кенг ва атрофлича ёритилган. Асосий қисм.ЎзССР Маориф Халқ Комиссарлиги ўқувчи билетини тасдиқлади. Ушбу ўқувчи билети 1940 йилнинг 1 октябридан бошлаб ЎзССР ва Қорақалпоғистон 371 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 АССР нинг барча бошланғич, тўлиқсиз ўрта ва ўрта мактабларида қўллаш тўғрисида буйруқ чиқариб, буйруқда қуйидагиларни белгилаган: Ўқувчи билети фақат мактаб директори (мудири)нинг имзоси билангина кучга молик; Ўқувчи билети қўллаш фактини ўқувчиларни ўз хулқлари учун масъулиятларини оширишга рағбатлантирувчи бир чора деб қараб, Маориф Халқ Комиссарлиги барча мактаб директори (мудири)ларини; а) ўқувчиларнинг синф мажлисида ва уларнинг ота-оналари мажлисида ўқувчи билетида эълон қилинган “ўқувчининг ахлоқ қоидалари” ни муҳокама қилишга; б) ўқувчининг кўрсатилган ахлоқ қоидаларини бажаришга қаттиқ назорат қилишга ва бу қоидаларни бузганларга тегишли, ҳаттоки, 3 йилгача мактабга кираолмаслик шарти билан мактабдан чиқоришгача (ВКП (б) Марказий Комитетининг 1932 йил 25 август қарорига мувофиқ) чора кўришга мажбур қилди. Асосий эътибор ўқувчининг ахлоқ қоидаларига эътибор қаратилган. Агар биз “Ўқувчининг ахлоқ қоидаларига” мурожаат қиладиган бўлсак, совет мактабидаги ўқувчининг ахлоқ қоидалари қуйидагилар асос қилиб олинган. Ўқувчининг ахлоқ қоидалари: 1.Дарсга кечикмасдан келмоқ ва ҳеч бир дарсни қолдирмаслик. 2.Мактабга тоза ва озода бўлиб келмоқ. 3.Биринчи звонок чалингандан кейин дарҳол синфга кириб, шовқин-сурон қилмасдан ўз ўрнига ўтирмоқ. 5.Ўқитувчи ва катта кишилар синфга кирганларида ва чиққанларида ўриндан турмоқ; ўқитувчига жавоб бераётганда ўрнидан туриб жавоб бермоқ ва ўқитувчи ижозат бергандан кейингина ўтирмоқ; ўқитувчи бирон нарса сўрамоқчи бўлганда ёки унинг саволига жавоб беришни истаганда қўл кўтармоқ. 6.Ўқитувчилар, ўртоқлари, ота-онаси ва катталар билан сўзлашганда адабли ва маданий бўлмоқ, ўзидан катта кишилар билан сўзлашганда “сиз” лаб сўзлашмоқ. 7.Мактаб директори ва ўқитувчиларнинг ҳар бир таклиф ва буйруқларини тўхтовсиз бажармоқ. 8.Мактабнинг ашёларини эҳтиётлик билан асрамоқ, социалистик мулкни сақламоқ. 9.Уйда озодалик ва тартиб сақламоқ, ўзи дарс тайёрлайдиган жойни, ётадиган кроватини, киядиган уст ва оёқ кийимларини тоза ва озода тутмоқ. 372 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 10.Китоб, дафтарларни ва бошқа ўқув асбобларини ҳамиша тоза сақламоқ ва тартибли тутмоқ. 11.Кўчада ва кўпчилик одамлар орасида тоза ва озода кийиниб юрмоқ; кўчада юрганда кўча ҳаракатининг тартиб ва қоидаларига рио