История и этапы духовно-просветительской деятельности в высших учебных заведениях

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматриваются исторические этапы духовно-просветительская развития духовно-просветительской работы в высших работа, учебных заведениях, их содержание и основные высшее образование, направления. Анализируются идеологические подходы, исторические этапы, система воспитания, методы воспитания, характерные для каждого периода, идеологический подход, а также их влияние на социально-нравственную жизнь. национальные ценности, Последовательно освещается путь от советского времени современное образование. до периода независимости и современного этапа. Также рассматривается значение исторического опыта в системе духовно-просветительской деятельности настоящего времени. Ma’naviy-ma’rifiy ishlar har qanday jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida bu yo‘nalishdagi faoliyat yoshlarda vatanparvarlik, fuqarolik mas’uliyati, milliy qadriyatlarga sadoqat kabi fazilatlarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda bu boradagi ishlar uzoq tarixga ega bo‘lib, bir necha bosqichlar asosida shakllanib va rivojlanib kelgan. 1. Sovet davri (1920–1991-yillar): Sovet davrida oliy ta’lim muassasalaridagi ma’naviy-ma’rifiy ishlar asosan siyosiy-ideologik tusga ega bo‘lgan. Bu davrda talabalarni kommunistik mafkura asosida tarbiyalash asosiy vazifa hisoblangan. • Ma’naviy-ma’rifiy ishlar komsomol tashkilotlari, partiya tashkilotlari va jamoatchilik asosida olib borilgan. • Talabalarda “sotsialistik ong”ni shakllantirish, ateistik qarashlarni singdirish ustuvor edi. • Mustaqil fikrlash, milliy qadriyatlarga asoslangan yondashuvlar cheklanib, yagona ideologik yo‘nalish ustuvor edi. 2. Mustaqillikning dastlabki yillari (1991–2000-yillar): 1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy ishlar yangi yo‘nalishda shakllana boshladi. • Diniy, milliy, madaniy qadriyatlarni qayta tiklashga alohida e’tibor qaratildi. • “Ma’naviyat va ma’rifat” markazlari, “Ma’rifat targ‘ibotchilari” kabi tashkilotlar faoliyati yo‘lga qo‘yildi. • Talabalarga tarixiy xotirani saqlash, vatanparvarlikni rivojlantirish, mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini berishga e’tibor berildi. 3. Rivojlanish bosqichi (2000–2016-yillar). Bu davrda davlat siyosatida ma’naviy- ma’rifiy tarbiyaning o‘rni kuchayib bordi. • Oliy ta’lim muassasalarida “Ma’naviyat va ma’rifat” sohalariga mas’ul bo‘lgan prorektorlik lavozimi joriy etildi. • Har yili “Ma’naviyat oyligi”, “Zukko talabalar” tanlovlari, “Talabalar teatr studiyalari” kabi tadbirlar an’anaga aylandi. • Talabalarda sog‘lom turmush tarzi, huquqiy madaniyat, milliy g‘urur va iftixorni shakllantirishga qaratilgan ko‘plab loyiha va dasturlar amalga oshirildi. 332 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415 4. Zamonaviy bosqich (2017 yildan hozirgi kungacha). Hozirgi bosqichda oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy ishlar yangi metodologik asosda, innovatsion yondashuvlar bilan olib borilmoqda. • Prezident farmon va qarorlari asosida ma’naviy-ma’rifiy ishlar davlat siyosatining ajralmas qismiga aylandi. • Raqamli texnologiyalar, interaktiv metodlar, masofaviy targ‘ibot usullari joriy qilinmoqda. • Yoshlar bilan ishlash agentligi, “Yoshlar daftari”, “Yoshlar yetakchisi” kabi institutlar orqali talabalarning tashabbuskorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Quyidagi jadval ma’naviy-ma’rifiy ishlarning bosqichma-bosqich rivojlanishini ko‘rsatadi: 1-jadval. Oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy ishlarning bosqichlari Bugungi kunda globallashuv, raqamli texnologiyalar va madaniy xilma-xillik sharoitida jamiyatda ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarni saqlab qolish va rivojlantirish dolzarb masalaga aylangan. Ayniqsa, bu jarayonda oliy ta’lim muassasalari muhim o‘rin tutadi. Talabalar – kelajak jamiyatining tayanchi, mamlakat taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchidir. Shu bois ularni nafaqat bilimli, balki ma’naviy jihatdan yetuk, madaniyatli va fidoyi insonlar etib tarbiyalash ta’lim tizimining asosiy vazifasiga aylangan. Zamonaviy oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy ishlar quyidagi maqsadlarni ko‘zlaydi: ✓ Talabalarda yuksak axloqiy fazilatlarni shakllantirish; ✓ Milliy qadriyatlarga hurmat va vatanparvarlik tuyg‘usini rivojlantirish; ✓ Diniy bag‘rikenglik, tolerantlik va fuqarolik ongini mustahkamlash; ✓ Yoshlarni salbiy axborot, g‘oyaviy tahdid va axloqiy buzuqlikdan himoya qilish. 333 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415 Zamonaviy sharoitda oliy ta’limdagi ma’naviy-ma’rifiy ishlar quyidagi yo‘nalishlarda olib boriladi: 1. Innovatsion yondashuvlar asosida tarbiya – zamonaviy media vositalari, raqamli platformalar orqali ma’naviy-ma’rifiy materiallar targ‘iboti. 2. Integratsiyalashgan o‘quv jarayoni – ijtimoiy-gumanitar fanlarda axloqiy, fuqarolik va madaniy qadriyatlar targ‘iboti. 3. Madaniy va ijtimoiy faoliyat – talabalarni teatr, kitobxon