Участие узбекских ученых в культурных процессах (период национальной независимости)

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикаси мустақилликка Ўзбек олималари, эришганидан кейинги даврда ўзбек олималарининг мустақиллик, ижтимоий фаоллиги ва маданий ҳаётдаги ўрни таҳлил ижтимоий фаоллик, қилинган. Илмий изланишлар, давлат сиёсатлари, статистик гендер тенглиги, маданий ҳаёт, маълумотлар ҳамда амалий тажрибалар асосида илмий раҳбарлик, олималарнинг жамият тараққиётидаги ўрни, уларнинг фан, инновация, таълим, сиёсат ва маданият соҳаларидаги иштироки таълим, ёритилган. сиёсат, аёллар фаоллиги. 1 Teacher, Institute for Advanced Training of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415 Участие узбекских ученых в культурных процессах (период национальной независимости) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется общественная деятельность и роль узбекские ученые, узбекских ученых в культурной жизни после обретения независимость, Республикой Узбекистан независимости. На основе научных общественная активность, исследований, государственной политики, статистических гендерное равенство, культурная жизнь, данных и практического опыта освещается роль ученых в научное лидерство, развитии общества, их участие в сферах науки, образования, инновации, политики и культуры. образование, политика, женский активизм. КИРИШ 1991 йилда Ўзбекистон Республикасининг мустақилликка эришиши мамлакатда сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳаётнинг барча соҳаларида кенг кўламли ўзгаришлар олиб келди. Шу жараёнда аёлларнинг, хусусан, илмий салоҳиятга эга бўлган аёлларнинг ижтимоий ҳаётдаги иштироки тубдан ўзгарди. Совет даврида ҳам аёллар илм-фан соҳасида фаолият юритган бўлсалар-да, уларнинг жамиятдаги мавқеи кўпроқ расмий тусда эди ва кўплаб имкониятлар реал ҳаётда амалда қўлланилмас эди. Мустақилликдан сўнг гендер тенглигини таъминлаш, аёллар ҳуқуқларини мустаҳкамлаш ва уларни жамиятда фаол субъект сифатида шакллантириш бўйича муҳим стратегиялар йўлга қўйилди. Айнан шундай шароитда ўзбек олималари нафақат илмий изланишларда, балки ижтимоий, сиёсий ва маданий ҳаётда ҳам фаол иштирок эта бошлади. Уларнинг фаолияти жамиятнинг маданий бойлигини шакллантиришда, ёшларни тарбиялашда ва илмий тафаккурни ривожлантиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда. Ушбу мақола Ўзбекистон мустақиллиги даврида олима аёлларнинг фаоллиги, уларнинг жамиятдаги ижтимоий ва маданий роли, мавжуд муаммолар ва келажакдаги истиқболларни таҳлил қилишга бағишланади. УСУЛЛАР Ушбу тадқиқотда мустақиллик йилларида ўзбек олималарининг ижтимоий фаоллиги ва маданий ҳаётдаги ўрнини таҳлил қилиш учун бир нечта комплекс илмий методлардан фойдаланилди. Аввало, тарихий-таҳлилий ёндашув асосида аёлларнинг илмий ва ижтимоий ҳаётдаги иштироки мустақилликдан олдинги (Совет даври) ва мустақилликдан кейинги даврлар контекстида қиёсий равишда ўрганилди. Бу ёндашув орқали турли даврларда мавжуд бўлган сиёсий-ҳуқуқий муҳит, гендер сиёсати, илмий имкониятлар ва ижтимоий стереотипларнинг таъсири аниқланиб, ўзгаришлар динамикаси кўрсатиб берилди. Айниқса, 1980- йилларнинг охири ва 1990-йилларнинг бошидаги статистик маълумотлар билан 2020-йиллар кўрсаткичлари таққослаб чиқилди. Бундан ташқари, контент-таҳлил методидан кенг фойдаланилди. Мазкур метод асосида республика ва халқаро миқёсда чоп этилган илмий мақолалар, 184 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415 расмий ҳужжатлар, аёллар ташкилотлари томонидан тақдим этилган ҳисоботлар, оммавий ахборот воситалари, шу жумладан, газета ва журнал мақолалари, расмий интервьюлар ва оммавий нутқлар таҳлил қилинди. Шу орқали олималарнинг жамиятдаги чиқишлари, уларнинг илгари сураётган ташаббуслари ва маданий- маънавий ҳаётдаги фаоллиги мазмунан баҳоланди. Шунингдек, ижтимоий тармоқлардаги фаолиятлар ва рақамли ахборотлар ҳам контент манбаси сифатида таҳлилга жалб этилди, бу эса замонавий коммуникация воситаларининг олималар обрўсини шакллантиришдаги ролини ўрганишга имкон берди. Социологик ёндашув асосида эса Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси, Фанлар академияси, Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ва бошқа тегишли ташкилотларнинг расмий статистик маълумотларидан фойдаланилди. Шу билан бирга, Гендер тенглиги бўйича миллий комиссия ва аёллар ташкилотлари (масалан, “Оила” илмий-амалий маркази, “Хотин-қизлар қўмитаси”) томонидан тузилган йиллик ҳисоботлар, социологик сўров натижалари ва мониторинг материаллари асосида ўзбек олималарининг фаолияти сон ва сифат кўрсаткичлари орқали таҳлил қилинди. Статистик маълумотлар хронологик кетма-кетликда таҳлил қилиниб, уларнинг ижтимоий ва маданий жараёнлар билан узвий боғлиқлиги асослантирилди. Бундан ташқари, айрим фаол олималар билан олиб борилган норасмий суҳбатлар ҳам таҳлилнинг эмпирик манбаси сифатида хизмат қилди. Ушбу суҳбатлар орқали олималарнинг индивидуал тажрибаси, уларнинг жамиятдаги муаммоларга муносабати, шахсий мотивацияси ва ижтимоий лидерлик сало