ISPAN TILIDAGI FRAZEOLOGIZMLAR VA ULARNING SEMANTIK XUSUSIYATI HAMDA TAHLILI

Аннотация

This article comparatively studies the interrelation and differences between phraseological units of the Uzbek and Spanish languages, as well as their translation forms. Keywords: phraseology, synonymy, antonymy of phraseological units, idiom, proverb. Bugungi kunga kelib zamonaviy tilshunoslikda frazeologiya alohida o‘ringa ega. Bu soha keyingi paytlarda rivojlanib va buning ustida ko‘plab ilmiy ishlar olib borilmoqda. Frazeologiya iboralar haqidagi bilimdir. Iboralar, so‘z uyushmalari, erkin va turg‘un uyushmalar bo‘lib frazeologiyada ular tuzilishi va ma’no jihatdan o‘rganiladi. Frazeologik birlik nutqqa daxldor bo‘lgan birlik bo‘lib, birdan ortiq mustaqil leksema ko‘rinishidagi birikuvdan tashkil topgan obrazli ma’noviy birlik hisoblanadi. Turli davr va avlod xalqlarining mifologik, diniy va axloqiy xususiyatlarini o‘zida mujassam etgan frazeologizmlar dunyoni obrazli aks ettirish vositalaridan biridir. Frazeologik birliklarni alohida lingvistik hodisa sifatida nazariy tushunish bilan ko‘plab olimlar shug‘ullangan va shug‘ullanmoqda (V.V.Vinogradov (2003), https://scientific-jl.com/luch/ 4 3 Часть-43_ Том-1_ Май-2025 N.N.Kirillova (1986), N.N.Kurchatkina (1981), A.V.Kunin (1964), T.V.9 (T.V.9)) [1]. Ammo shuni ta’kidlash joizki, frazeologik birliklarni o‘rganishga bag‘ishlangan ko‘plab asarlar mavjud bo‘lsa-da, bu til birliklarining faoliyat ko‘rsatish mexanizmlari atroflicha o‘rganilmagan, ularning tarkibiy-semantik xususiyatlari yoritilgan emas. Yuqorida aytilganlarning barchasi birinchi navbatda ispan tiliga tegishli bo‘lib, bu tadqiqotning dolzarbligini to‘liq belgilaydi. Shunday qilib, tadqiqotimizning maqsadi ispan tilidagi frazeologik birliklarning tuzilishi va semantikasida o‘ziga xos xususiyatlarni aniqlashdir. Frazeologiya sohasini o‘rgangan tilshunos olimlardan biri bu A. Mamatov o‘zbek frazeologik birikmalarini shakllanish jihatdan o‘rgangan holda 4 ta tasnifga ajratadi: 1. Shaxs faoliyati va psixikasi bilan bog‘liqligi jihatidan shakllangan frazeolgizmlar: ko‘ngli ochiq, hafsalasi pir bo‘lmoq, yerga ursa ko‘kka sapchimoq va hokazo. 2. Kasb-korga bog‘liqligi jihatdan shakllangan frazeolgizmlar: bo‘zchining mokisidek. 3. Hayvonlarga xos obrazlar asosida shakllangan frazeologizmlar: oyog‘i kuygan tovuqday, ammamning buzog‘iday, to‘ygan qo‘zi va hokazo. 4. Dinga bog‘liqligi jihatidan shakllangan frazeolgizmlar: xudo ko‘tarsin, payg‘ambar hassasi bilan turgan singari. Empirik material bilan ishlashda biz ispan tilidagi frazeologik birliklar quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olishi mumkinligini aniqladik: - Arabizm, - mahalliylik, - diniy (azizlarning ismlari), - mashhur tarixiy shaxslarning ismlari, - raqam. https://scientific-jl.com/luch/ 4 4 Часть-43_ Том-1_ Май-2025 Keling, aniq misollarni ko‘rib chiqaylik. O‘ziga xos komponentli frazeologik birliklarning yorqin namunasi - arabcha iboralar. Ushbu til birliklarida siz arab madaniyatining ispan tiliga qanday ta’sir qilganini ko‘rishingiz mumkin. Masalan: alcalde del mes de enero (yangi kuch) iborasi, bu yerda alkalde arabcha “shahar meri” so‘zidir; yoki llevar uno la albarda (yomon muomalaga chidash) iborasi, bu yerda albarda arabcha “o‘ram egar” degan ma’noni anglatadi [2]. Ispan tilining Lotin Amerikasi navlarida hind komponenti bilan ko‘p sonli frazeologik birliklarni ajratish mumkin. Bunday birliklar asosan hayvonot va o‘simlik dunyosi nomlari, mahsulot va oshxona nomlari, uy-ro‘zg‘or buyumlari, chunki Lotin Amerikasini bosib olgan xalqlar tilida bu hodisa va narsalarning nomlari yo‘q edi. Masalan, correr como una tutupana (kiyikdan tezroq yugurish) frazeologik birligida tutupana tushunchasi atstek tilidan (naguatl) o‘zlashtirilgan bo‘lib, qushning “cho‘pon” nomini bildiradi; parir chayotes (qiyin ishni qilmoq) frazeologizmida chayotes tushunchasi chayota daraxtining o‘tkir tikanlar bilan qoplangan mevalarini bildiradi [3]. Ispan frazeologiyasida frazeologik birliklar ko‘pincha avliyolarning ismlarini o‘z ichiga oladi, masalan: [4] 1) Santiago y cierra España! Santiago y a ellos!; 2) A cada cerdo le llega su San Martín; 3) bien se está San Pedro en Roma las de San Pedro; como San Pedro 4) todos somos hijos de Adán; más malo que Caín; como marrano de San Antón; Ko‘pincha frazeologik birliklar tarkibiga mashhur tarixiy shaxslarning familiyalari va taxalluslari kiradi, masalan: Diego Peres de Vargas, Xuan de Vargas, Antonio Barselo, Pedro I Sancho, Arana yoki Aranya ismli kapitan. Shunday qilib, g‘oliblar haqida gap ketganda ser como la espada de Machuca, que quiebra y no corta (Machukaning qilichiga o‘xshab, ezadi, kesmaydi) frazeologik birligi qo‘llaniladi. Machuka - Diego Peres de Vargas tomonidan Jerez de la Frontera jangida “Buyuk Rekonkista” deb nomlangan taxallus. 1231-yil boshida https://scientific-jl.com/luch/ 4 5 Часть-43_ Том-1_ Май-2025 qirol Fernando III ning o‘g‘li Go‘dak Alfonso musulmonlarga qarshi yurish qildi. Jang oldidan avangard qo‘mondoni Alfonso o‘z askarlariga chekinish mumkin emasligini va butun jangning natijasi