JIGAR SIRROZI

Аннотация

Ushbu maqolada jigar sirrozi kasalligining sabablari, patogenezi, klinik belgilar, tashxislash usullari, davolash va profilaktika choralariga doir kompleks ma’lumotlar taqdim etilgan. Etiologik jihatdan virusli gepatitlar (B va C), alkogol ta’siri, metabolik buzilishlar hamda autoimmun va cholangiyopatik kasalliklar sirroz rivojlanishida asosiy omillar sifatida ko‘rib chiqilgan. Patogenez bosqichlari hepatotsit nekrozi va apoptozi, fibroz jarayonlari va nodulyar regeneratsiya orqali o‘tadi. Klinik belgilar kompensatsiyalangan va dekompensatsiyalangan bosqichlarga ajratilib, umumiy simptomlar, teri-o‘tkir o‘zgarishlar, asit, varikoz kengayishlari, jigar ensefalopatiya, hepatorenal sindrom kabi asoratlar batafsil tavsiflangan. Tashxis uchun laborator tahlillar, elastografiya, endoskopiya va biopsiya usullari muhim sanaladi. Davolashda etiologik, simptomatik terapiya hamda jarrohlik amaliyotlari — TIPSS va transplantatsiya ko‘zda tutilgan. Profilaktika choralariga gepatitga qarshi emlash, spirtni cheklash va vazn nazorati kiradi. Maqola multidistsipliner yondashuv va erta aniqlash ahamiyatini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: Jigar sirrozi, fibroz, portal gipertenziya, assit, varikoz tomirlar (oshqozon-ichak), jigar ensefalopatiya, gepatorenal sindrom, virusli gepatit B va C, ultrasonografiya, jigar biopsiyasi. Jigar sirrozi — bu jigar to‘qimasining surunkali va progressiv remodellyuvi bo‘lib, mezenximal (fibroz) to‘qima ortishi va nodulyar regenerator o‘simtalar paydo bo‘lishi bilan kechadi. Natijada jigar funktsiyalari buziladi, portal https://scientific-jl.com/luch/ 2 7 6 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 gipertenziya va jigar etishmovchiligi rivojlanadi. Siroz butun dunyo bo‘yicha kasallik va o‘lim sabablari orasida yuqori o‘rin egallaydi. Etiologiya Sirroz sabablariga qarab uch turga bo‘linadi: Virusli gepatit: Gepatit B va C surunkali infeksiyalari siroz rivojlanishida yetakchi rol o‘ynaydi. Alkogol ta’siri: Uzluksiz va ortiqcha spirtli ichimlik iste’moli alkogolik steatohepatit va oxir-oqibat sirozga olib keladi. Metabolik kasalliklar: Non-alkogol steatohepatit (NASH), gemoxromatoz, Vilson kasalligi. Autoimmun gepatit: Organizmning o‘z jigar hujayralariga qarshi antitanalar hosil qilishi. Cholangiyopatiyalar: Primar biliar siroz, primar sklerozlovchi xolangit. Dori-darmon va toksinlar: Uzluksiz paracetamol yoki sanitar sharoitlarda ishchi kimyoviy moddalarga ta’sir. Patogenez Sirroz bosqichma-bosqich rivojlanadi: hepatotsitlarning nekrozi va apoptozi → stroma to‘qimasida kollagen fiberlar ortishi → nodulyar regenerator jarayonlari → jigar mezenximining qaytarilmas remodellyuvi. Portal venoz bosim oshishi portal gipertenziya belgilari (varikoz tomir kengayishi, oshqozon-ichak qon ketishi) va jigar etishmovchiligi simptomlarini keltirib chiqaradi. Klinik belgilar Jigar sirrozi ikki asosiy bosqichda kechadi: 1. Kompensatsiyalangan sirroz – jigar fibroz darajasi yuqori bo‘lsa-da, klinik jihatdan bemor kam belgi sezmaydi yoki yengil umumiy simptomlar bilan cheklanadi. https://scientific-jl.com/luch/ 2 7 7 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 2. Dekompensatsiyalangan sirroz – portal gipertenziya va jigar etishmovchiligining asoratlari (asit, varikoz qon ketish, ensefalopatiya) namoyon bo‘ladi. Quyida har bir tizim bo‘yicha klinik belgilar: 1. Umumiy simptomlar Charchoq, kuchsizlik: Energiya darajasi pasayadi, oddiy kundalik faoliyatlar (uy forishtalari, zinadan chiqish) ham charchoq keltiradi. Ishtahaning buzilishi, vazn yo‘qotish: Ko‘ngil aynishi, volilgulik his, parhezga rioya qilmaslik natijasida anoraksiyaga o‘tkazishi mumkin. Temperatura o‘zgarishi: Sitokinlar faollashuvi bilan oraliq quyi darajada (37–37,5 °C) yoki infeksiya asoratida yuqori isitma. 2. Teri va appendageal o‘zgarishlar Saratonik (jaundice): Terida, ko‘z oqida bilirubin ortishi → sarg‘ayish. Palmar eritema: Qo‘l yostiqlarida foydalanuvchi qizarish. Jari qizil tomir yulduzchalari (spider angioma): Ko‘pincha yuz, ko‘krak, yelkada paydo bo‘ladi. Caput medusae: Umbilikal atrofda varikoz tomirlarning yoyilishi. Klubbing (bug‘umcha kengayishi) va ko‘karib ketgan tirnoq osti tomirchalari. Teriga agarda pigmentatsiya, toshbaqa ko‘rinishidagi leykoplakiya yoki egzema yuzaga kelishi mumkin. 3. Abdominal belgilar Asit: Portal gipertenziya → peritoneal bo‘shliqda suyuqlik to‘planishi. Belgilar: qorinda shish, og‘riqsiz kengayish, fluid tawqi (shifokor suyuqlikni barmoq bilan surish orqali tekshiradi – “shifting dullness”). Splenomegaliya: Spleen kattalashishi → trombositopeniya, leykotsitlar va qon platalarining miqdori pasayishi. https://scientific-jl.com/luch/ 2 7 8 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 Oshqozon-ichak varikozlari: Qon ketish xavfi – qusish va melena (qonli najas). 4. Endokrin va metabolik o‘zgarishlar Gynekomastiya, testis atrofiyasi (erkaklarda): Estrogen va testosteron nisbatining buzilishi. Amenoreya, galaktoreya (ayollarda). Giperglisemiya yoki gipoglisemiya epizodlari – jigar glyukoneogenezining buzilishi. Vitamin K yetishmovchiligi → koagulopatiya, oson qo