YURAK YETISHMOVCHILIGI

Аннотация

Ushbu maqolada yurak yetishmovchiligi kasalligining etiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari va davolash usullari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Muallif yurak yetishmovchiligining asosiy sabablari sifatida gipertoniya, yurak ishemik kasalligi hamda miokard infarktini ko‘rsatadi. Shuningdek, kasallikni erta tashxislash va zamonaviy davo usullarining samaradorligi tahlil qilingan. Maqola kardiologiya sohasi mutaxassislari va tibbiyot yo‘nalishidagi talabalarga mo‘ljallangan bo‘lib, yurak yetishmovchiligi bo‘yicha amaliy va nazariy bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Yurak yetishmovchiligi, kardiomiyopatiya, dispnoe, shish sistolik disfunksiya, diastolik disfunksiya, taxikardiya, tashxis, exokardiografiya, davolash usullari Yurak yetishmovchiligi — bu yurak mushaklarining organizmning metabolik ehtiyojlarini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan miqdorda qon pompalay olmaslik holatidir. Bu sindrom ko‘plab yurak kasalliklarining oxirgi bosqichi sifatida yuzaga keladi va jiddiy nogironlik hamda o‘lim xavfi bilan kechadi. Ushbu maqolada yurak yetishmovchiligining sabablari, klinik belgilari, tashxislash usullari va zamonaviy davolash yo‘llari tahlil qilinadi. Etiologiyasi va rivojlanish sabablari Yurak yetishmovchiligining asosiy sabablari quyidagilardan iborat: Ishemik yurak kasalligi – yurak mushagiga kislorod yetishmovchiligi; https://scientific-jl.com/luch/ 2 8 9 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 Gipertenziya (qon bosimining doimiy yuqoriligi) – yurakning zo‘riqishiga olib keladi; Miokard infarkti – yurak mushaklarining bir qismi nekrozga uchrashi; Yurakning tug‘ma va orttirilgan nuqsonlari, miokardit, kardiomiopatiyalar. Patogenezi Yurak yetishmovchiligida yurakning qisqarish (sistolik) yoki to‘lish (diastolik) funksiyasi buziladi. Natijada periferik to‘qimalar va organlarga qon yetkazib berilishi kamayadi. Bu holat nafaqat yurak, balki buyrak, o‘pka va boshqa hayotiy a'zolarning faoliyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Klinik belgilari Yurak yetishmovchiligining belgilari yurakning qaysi qismi (chap yoki o‘ng qorincha) ko‘proq zararlanganiga bog‘liq holda turlicha bo‘ladi. Klinik belgilarning ko‘pi umumiy (yani ikkala tomondan), lekin ayrimlari faqat chap yoki o‘ng yurak yetishmovchiligida ko‘proq uchraydi. 1. Nafas qisishi (dispnoe) Sababi: O‘pka qon tomirlarida bosim oshishi va suyuqlik yig‘ilishi. Namoyon bo‘lishi: Jismoniy faollikda yoki tez yurishda paydo bo‘ladi. Og‘ir holatlarda — dam olayotganda ham (yotgan holatda) kuzatiladi. Ortropnoe — bemor yotganda nafas qisishi kuchayib, o‘tirgan holatda yengillashadi. Paroksizmal tungi dispnoe — bemor tunda birdan uyg‘onib, nafas yetmasligidan qiynaladi. 2. Tez charchash va zaiflik Sababi: Tana to‘qimalariga kislorod yetishmovchiligi va yurak chiqish hajmining kamayishi. Namoyon bo‘lishi: https://scientific-jl.com/luch/ 2 9 0 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 Engil jismoniy harakatlar (masalan, zinadan chiqish) ham charchoqqa olib keladi. Bemor tez-tez dam olishga ehtiyoj sezadi. 3. Oyoqlarda va to‘qimalarda shishlar (ödem) Sababi: O‘ng qorinchaning yetarli darajada qon pompalay olmasligi natijasida vena tizimida dimlanish. Namoyon bo‘lishi: Avval tovon va boldir sohasida shishlar paydo bo‘ladi. Kechqurun kuchayadi, ertalab esa kamayishi mumkin. Og‘ir holatlarda shish qorinda (askit), jinsiy a’zolarda va bel sohasida ham yuzaga keladi 4. Yurak urishining tezlashuvi (taxikardiya) Sababi: Yurakning yetishmovchiligi fonida qon aylanishni ushlab turish uchun yurak tez urishga majbur bo‘ladi. Namoyon bo‘lishi: Yurak urishi tez-tez seziladi (≥100 urish/min). Ba'zida yurak urishi notekis (aritmiyalar) bo‘lishi mumkin. 5. Yo‘tal va bo‘g‘ilish hissi Sababi: O‘pkada suyuqlik to‘planishi (o‘pka dimlanishi). Namoyon bo‘lishi: Quruq yoki oz miqdorda balg‘amli yo‘tal. Tunda kuchayadi. Og‘ir holatlarda — qonni balg‘amda ko‘rish (o‘pkadan qon ketishi). 6. Ishtahaning yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, qorin dam bo‘lishi Sababi: Jigar va ovqat hazm qilish tizimlarida qon dimlanishi. Namoyon bo‘lishi: Ovqatga ishtaha yo‘qligi. Ko‘ngil aynishi, og‘irlik hissi, ba'zida ich ketishi. https://scientific-jl.com/luch/ 2 9 1 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 7. Sianoz (ko‘karish) Sababi: To‘qimalarda kislorod yetishmasligi. Namoyon bo‘lishi: Lablar, tirnoq osti, quloq uchi va burun uchida ko‘karish. 8. O‘pka siqilishi va og‘riq Sababi: O‘pka plevrasida suyuqlik yig‘ilishi (plevral effuziya). Namoyon bo‘lishi: Nafas olishda o‘pka sohasida og‘riq. Nafasning yuzaki va tez-tez bo‘lishi. 9. Ongning chalkashishi va uyquchanlik Sababi: Miya qon ta’minotining kamayishi. Namoyon bo‘lishi: Kognitiv funksiyalarda pasayish. Diqqatni jamlay olmaslik, unutuvchanlik. Tashxislash Yurak yetishmovchiligi tashxisi quyidagi usullar orqali aniqlanadi: Klinik ko‘rik va bemor shikoyatlari asosida; Elektrokardiografiya (EKG); Exokardiografiya (ultratovush tekshiruvi); Qon tahlillari, shu jumladan natriyuretik peptidlar darajasini aniqlash. Davolash Yurak yetishmovchiligi davosi murakkab bo‘lib, dori vositalari bil