OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BOLA HUQUQLARI KAFOLATI: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR

Аннотация

Ushbu ilmiy maqola Oʻzbekiston Respublikasida bola huquqlarini kafolatlash masalasiga bagʻishlangan. Maqolada bolalar huquqlarining konstitutsiyaviy va qonunchilik asoslari, mavjud muammolar, ularning sabablari va yechim yoʻllari tahlil qilinadi. Xususan, taʼlim, sogʻliqni saqlash, ijtimoiy himoya, bolalar mehnati va huquqbuzarliklarning oldini olish kabi muhim sohalardagi vaziyat koʻrib chiqiladi. Shuningdek, xalqaro huquqiy hujjatlar va milliy qonunchilikning mosligi, amaliyotdagi kamchiliklar va ularni bartaraf etish boʻyicha takliflar beriladi. Annotatsiya: This scientific article is dedicated to the issue of guaranteeing children's rights in the Republic of Uzbekistan. The article analyzes the constitutional and legislative basis of children's rights, existing problems, their causes, and solutions. In particular, the situation in such important areas as education, healthcare, social protection, child labor, and crime prevention is considered. The article also examines the compliance of international legal instruments and national legislation, shortcomings in practice, and offers recommendations for their elimination. Annotatsiya: Данная научная статья посвящена вопросу гарантии прав ребенка в Республике Узбекистан. В статье анализируются конституционные и законодательные основы прав детей, существующие проблемы, их причины и пути решения. В частности, рассматривается ситуация в таких важных областях, как образование, здравоохранение, https://scientific-jl.com/luch/ 5 1 1 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 социальная защита, детский труд и профилактика правонарушений. Также анализируется соответствие международно-правовых актов и национального законодательства, недостатки в практике и предлагаются рекомендации по их устранению. Kalit soʻzlar : Bola huquqlari, bolalar himoyasi, qonunchilik, konstitutsiya, taʼlim, sogʻliqni saqlash, ijtimoiy himoya, bolalar mehnati, huquqbuzarliklar, Oʻzbekiston. Keywords: Children's rights, child protection, legislation, constitution, education, healthcare, social protection, child labor, delinquency, Uzbekistan. Ключевые слова : Права ребенка, защита детей, законодательство, конституция, образование, здравоохранение, социальная защита, детский труд, правонарушения, Узбекистан. Oʻzbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish va kafolatlash davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Mustaqillik yillarida bolalar huquqlari sohasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Konstitutsiya va bir qator qonunlar bolalar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Biroq, amaliyotda hali ham bir qator muammolar mavjud boʻlib, ularning hal etilishi davlat va jamiyat oldida turgan dolzarb vazifadir. Ushbu maqolada Oʻzbekistonda bola huquqlari kafolatining hozirgi holati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yoʻllari tahlil qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi bolaning hayoti, sogʻligʻi va rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlarni taʼminlash davlatning muhim vazifasi ekanligini belgilaydi. "Bola haqida"gi qonun, Oila kodeksi va boshqa qonun hujjatlari bolaning huquq va erkinliklarini, uning himoyasini kafolatlaydi. Mazkur qonun hujjatlari bolaning taʼlim olish, tibbiy yordam olish, ijtimoiy himoya va boshqa huquqlarini belgilab beradi. Shuningdek, ushbu qonunlarda bolalar mehnatidan foydalanishning taqiqlanishi, bolalar huquqbuzarliklarining oldini https://scientific-jl.com/luch/ 5 1 2 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 olish choralariga ham alohida eʼtibor qaratiladi. Biroq, qonun hujjatlarining amalda qoʻllanilishi va ularning samaradorligi masalasi alohida tahlil qilinishini talab etadi. Taʼlim va sogʻliqni saqlash bolaning toʻlaqonli rivojlanishi uchun eng muhim omillar hisoblanadi. Oʻzbekistonda majburiy umumiy oʻrta taʼlim joriy etilgan boʻlsa-da, qishloq joylardagi maktablarning moddiy-texnika bazasi zaifligi, malakali oʻqituvchilar yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Shuningdek, sogʻliqni saqlash sohasida, ayniqsa, qishloq joylarda tibbiy xizmat koʻrsatishning sifati pastligi, bolalar kasalliklarining oldini olishga qaratilgan profilaktika ishlari etarli darajada olib borilmasligi kabi muammolar kuzatiladi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar toifasi (yetim bolalar, nogiron bolalar, kambagʻal oilalardagi bolalar) uchun davlat tomonidan turli xil ijtimoiy dasturlar amalga oshiriladi. Biroq, bu dasturlar samaradorligi va ularning qamrovi yetarli emasligi, shuningdek, korrupsiya holatlarining mavjudligi kabi muammolar mavjud. Bolalar mehnati masalasi ham dolzarb boʻlib qolmoqda. Ayrim hollarda bolalar mehnatiga jalb qilinishi, ularning huquqlarining buzilishi kuzatiladi. Bolalar orasida huquqbuzarliklarning oldini olish uchun davlat tomonidan profilaktika choralarini koʻrish muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, bu sohada ham kamchiliklar mavjud. Oilaviy tarbiyaning zaifligi, bolalarni huquqiy madaniyatga oʻrgatishning yetarli emasligi, ijtimoiy muhitning salbiy taʼsiri kabi omillar huquqbuzarliklarning koʻpayishiga olib keladi. Oʻzbekiston bir qator xalqar