TUSH MOTIVINING O‘ZBEK VA INGLIZ TILI MATNLARIDA OBRAZ YARATISHDAGI LINGVISTIK USULLARI

Аннотация

This article provides a comparative analysis of the linguistic methods of creating imagery through the dream motif in English and Uzbek fairy tales. In English fairy tales, the dream world is predominantly constructed through fantastic and supernatural depictions, whereas in Uzbek fairy tales, dreams carry moral and symbolic meanings expressed through folkloric linguistic means. The analysis highlights the linguistic and conceptual differences between the two cultures. Keywords: Dream motif, imagery creation, English fairy tales, Uzbek fairy tales, linguistic devices, intercultural differences, figurative language. Kirish Til va madaniyat o‘zaro chambarchas bog‘langan hodisalardir. Xalq ertaklari esa bu bog‘liqlikning yorqin ko‘zgusi bo‘lib xizmat qiladi. E'tiborlisi shundaki, xalq ertaklarida uchraydigan motivlar nafaqat voqea rivojiga ta'sir https://scientific-jl.com/luch/ 5 0 5 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 ko‘rsatadi, balki madaniy qadriyatlarning til orqali ifodasini ham aks ettiradi. Shulardan biri — tush motivi bo‘lib, u ingliz va o‘zbek ertaklarida o‘ziga xos til vositalari yordamida ifodalanadi. Tush motivi ko‘pincha obraz yaratishning markaziy elementi sifatida xizmat qiladi. U real va g‘ayritabiiy olam o‘rtasidagi chegaralarni yumshatadi va qahramonlar xarakterini chuqurlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu jihatdan, tush motivining til vositalari orqali yaratilgan obrazlari har bir madaniyatning tasavvur va ifoda imkoniyatlarini o‘rganishga imkon beradi. Ushbu maqola maqsadi — ingliz va o‘zbek ertaklarida tush motivi asosida yaratilgan obrazlarning lingvistik vositalar orqali qanday ifodalanishini, ularning madaniy xususiyatlari va estetik uslublarini qiyosiy tahlil qilishdan iborat. 1. Ingliz ertaklarida tush obrazini yaratishdagi lingvistik usullar. Ingliz ertaklarida tush motivi ko‘pincha murakkab tasviriy usullar — metafora, simvolizm, fantastik tasvirlar orqali aks ettiriladi. Obraz yaratishda tasviriylik vositalarining keng qo‘llanilishi diqqatga sazovor. Lewis Carrollning Alice’s Adventures in Wonderland (1865) asarida tush orqali yaratilgan olam o‘z qoidalariga ega bo‘lgan, real olam qonunlariga bo‘ysunmaydigan g‘aroyib makon sifatida tasvirlanadi. Asarda "dream logic" (tush mantiqi) tamoyiliga asoslangan tasvirlar ko‘plab ishlatiladi: “She was considering in her own mind (as well as she could, for the hot day made her feel very sleepy and stupid), whether the pleasure of making a daisy- chain would be worth the trouble of getting up and picking the daisies.” (Carroll, 1865) Bu yerda tildagi oddiy voqea tasvirlari tumanli, sekin o‘zgarib boruvchi ong holati orqali ifodalanadi. Bundan tashqari, ingliz ertaklarida qiyoslashlar (“as light as a feather”, “as strange as a dream”) va fantastik metaforalar (“talking flowers”, “shrinking potions”) tush olamining noodatiy xarakterini kuchaytiradi. Jack and the Beanstalk kabi klassik ertaklarda ham tushga o‘xshash fantastik elementlar (gigant daraxt, ulkan jonzotlar) real hodisalar bilan tabiiy tarzda aralashadi. Shunday qilib, https://scientific-jl.com/luch/ 5 0 6 Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025 ingliz ertaklarida tush motivi til vositalari yordamida erkin, serjilo tasviriy olamni yaratish uchun xizmat qiladi. 2. O‘zbek ertaklarida tush obrazini yaratishdagi lingvistik usullar: O‘zbek xalq ertaklarida tush motivi ko‘proq axloqiy va bashoratli ma’no kasb etadi. Tushlar ko‘pincha qahramon taqdirini belgilovchi ramziy belgilar sifatida ishlatiladi. Masalan, Tush ko‘rgan yigit ertagida qahramon ko‘rgan tush uning kelajakdagi qismatini belgilab beradi: “Yigit tushida tog‘dek oltin, daryo misol kumush ko‘radi. Ustozlari esa bu tushing — katta boylik va ulug‘ martabaga yetishingni bildiradi, deydi.” (O‘zbek xalq ertaklari to‘plami) Bu yerda tush real hayotdagi maqsad va orzular ramzi sifatida tasvirlanadi. Til usulida esa epitetlar (“tog‘dek”, “daryo misol”), qiyoslashlar va takrorlar orqali tushning ulug‘vorligi va muhimligi kuchaytiriladi.O‘zbek ertaklarida tushni tasvirlashda ko‘proq ta'riflovchi uslub ("oq yostiqqa bosh qo‘ydi", "ko‘zi ilindi", "tush ko‘ribdi") qo‘llanadi. Shuningdek, maromli, ritmik gap tuzilmalari — xalqona, hikoyaviy ruhni saqlovchi o‘ziga xos til xususiyatlari mavjud.Tilla baliqcha kabi ertaklarda tush bevosita suv, baliq, oltin kabi ramzlar orqali tasvirlanadi, bu ramzlar esa o‘zbek madaniyatida orzu, mo‘jiza va rizq timsolidir. O‘zbek xalq ertaklarida tush motivi ko‘pincha hayotiy tajribalar, xalqona hikmatlar va diniy-tasavvufiy dunyoqarashlar bilan chambarchas bog‘liq holda ifodalanadi. Tush orqali tasvirlangan obrazlar ertak qahramonining taqdiriga yo‘l ko‘rsatuvchi, uni sinov va mukofot sari yetaklovchi belgilar sifatida namoyon bo‘ladi. Tahlillarga ko‘ra, o‘zbek ertaklarida tush motivi yaratishda epitetlar, stilistik takrorlar,iboralashgan ifodalar va xalqona ramzlar keng qo‘llaniladi. Masalan, “Alpomish” dostonida Alpomishning tush ko‘rishi uning kelajakdagi sinovlari va qahramonlik missiyasini anglatadi: "Alpomish tushida o‘zi