TEXNIK TIZIMDA OPERATORLARNI PSIXOLOGIK TANLASHNING XARAKTER XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article covers the main functions and characteristics of analyzers. The role of professional choice in the professional selection of technical system operators and the characteristics of the psychological selection of the operator are shown. The concepts of safety of life and professional competence are also defined in the psychological selection of operators. Key words: receptors, analyzers, professional selection, professional selection, operator's profession, psychophysiological, psychological selection of the operator, mental maladaptation, safety of life, professional competence. Аннотация: Аннотация: В этой статье освещены основные функции и характеристики анализаторов. Показана роль профессионального выбора в профессиональном подборе операторов технических систем и https://scientific-jl.com/luch/ 5 2 8 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 особенности характера психологического выбора оператора. Также при психологическом отборе операторов дается определение понятий безопасности жизнедеятельности и профессиональной компетентности. Ключевые слова: рецепторы, анализаторы, профессиональный отбор, профессиональный отбор, операторская профессия, психофизиологический, психологический отбор оператора, психическая дезадаптация, безопасность жизнедеятельности, профессиональная компетентность. KIRISH (ВВЕДЕНИЕ / INTRODUCTION) Xavfsizlikning asosiy shartlaridan biri insonning voqelikni adekvat idrok etishidir. Odam atrofdagi muhit bilan bevosita aloqani his qilish, eshitish, ko`rish, hid bilish, ta`m bilish organlari yordamida amalga oshiradi. Bular murakkab sensor sistemalar bo`lib, idrok qiluvchi sezuvchi elementlar (retseptorlar yoki analizatorlar), nerv yo`llarini va bosh miyaning signallar sezgilarga aylanadigan bo`limlarini o`z ichiga oladi. Zamonaviy odam quyidagi analizatorlarga ega: - ko`z to`r pardasida joylashgan yorug`likka sezgir hujayralar, tayoqchalar va kolbachalar yordamida yorug`lik ta`sirotlarini idrok etishni ta`minlaydigan ko`rish analizatori; - eshituv asab tolasining sezuvchi qismlari yordamida tovush tebranishlarini idrok etishni ta`minlovchi eshituv analizatori; - tananing to`qimalarida mexanoretseptorlar yordamida mushaklarning qisqarishi va bo`shashishini idrok etishni ta`minlaydigan harakat analizatori; - vestibulyar analizator, u ichki quloq bo`shlig`idagi mexanoretseptorlar yordamida tananing fazodagi holati haqida ma`lumot beradi; - teri va ichki a`zolardagi og`riq asab tolalarining erkin oxirlari yordamida katta kuchdagi turli xil qo`zg`atuvchilarni idrok etishni ta`minlaydigan og`riq sezgirligi; https://scientific-jl.com/luch/ 5 2 9 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 - sovuq va issiqlik retseptorlari yordamida teri va shilliq pardalar haroratining differensial o‘zgarishini idrok etishni ta`minlaydigan haroratga sezgirlik; - teri qoplamalari va shilliq pardalardagi retseptorlar tomonidan ta`minlanadigan taktil sezuvchanlik (teginish, bosim, tebranish); - burun chig`anog`ining sariq epiteliysida joylashgan hid bilish hujayralari yordamida hidlarni idrok etishni ta`minlaydigan hid bilish analizatori; - ta`m analizatori, u tilda, tanglay, hiqildoq, halqum, bodomcha bezlarining shilliq pardasida joylashgan ta`m piyozchalari xemoretseptorlari yordamida nordon, sho`r, shirin, taxir narsalarni idrok etishni ta`minlaydi. [1]. Analizatorning asosiy xarakteristikasi uning sezgirligidir. Analizatorga ta`sir qilayotgan qo`zg`atuvchining har qanday intensivligi ham sezgi hosil qilavermaydi. Minimaldan maksimal qiymatgacha bo`lgan adekvat qabul qilinadigan interval analizatorning sezgirlik diapazonini belgilaydi. Bo`sag`a kattaliklari barqaror emas. Ular ko`pincha hisobga olish qiyin bo`lgan ko`plab omillarga bog`liq. Qo`zg`atuvchi ta`sirining boshlanishidan to sezgilarning paydo bo`lishiga qadar o`tgan vaqt latent davr deb ataladi. Analizatorlarning asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat: 1) insonning tashqi va ichki muhiti haqida ma`lumot; 2) harakat faoliyatini muvofiqlashtirish; 3) organizmni xavfdan ogohlantirish. [2]. Atrof - muhitning hamma omillariga nisbatan ham odam analizatorlarga ega bo`lavermaydi. Ionlashtiruvchi nurlanishlarni, radiochastota diapazonining tebranishlarini, elektr tokini va boshqa bir qator omillarni odam biror-bir sezgi a`zosi bilan qayd qilmaydi, u faqat ularning bilvosita belgilariga qarab ta`sirining oqibatlarini anglaydi, xolos. Atrofdagi dunyoni idrok etish doirasini kengaytirish https://scientific-jl.com/luch/ 5 3 0 Часть-44_ Том-1_ Май-2025 ehtiyoji insoniyatni inson sensor apparatining o`ziga xos davomi bo`lgan turli asboblar va qurilmalarni ishlab chiqishga, yaratishga va ishlatishga olib keldi. Yashash muhitida insonning obyektiv imkoniyatlari haqida tasavvur hosil qilish uchun quyida asosiy analizatorlarning qisqacha tavsifi berilgan. Professional tanlash texnik tizimlar operatorlari yaroqli odamlarni professional tanlash muammosi faoliyatning ayrim turlarini bajarishga bo`lgan ehtiyojni qondirishdir. Kasbiy tanlash - bu insonning individual xususiyatlariga muvofiq k