O’ZBEK VA RUS TILLARIDA OT YASALISH USULLARINING SOLISHTIRMA TAHLILI

Аннотация

В данной статье рассматривается лингвистический анализ словообразования имён существительных в узбекском и русском языках. Этот процесс расширяет лексическое богатство обоих языков. Каждый язык обладает своей лексической, морфологической и синтаксической системой. Поэтому ниже приведены примеры новых существительных, образованных разными способами. Ключевые слова: существительное, аффиксация, морфологический, синтаксический, композиция, сопоставительный анализ, типологический анализ, семантический способ, сравнительный метод. Annotation: This article discusses the linguistic analysis of noun formation in Uzbek and Russian languages. This process enriches the lexical resources of both languages. Each language has its own lexical, morphological, and syntactic https://scientific-jl.com/luch/ 2 1 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 system. Therefore, examples of newly formed nouns created by different methods are provided below. Keywords: noun, affixation, morphological, syntactic, composition, comparative analysis, typological analysis, semantic method, contrastive method. So‘z yasalishi har qanday tilning ichki rivojlanishining asosiy manbalaridan biridir. Bu jarayon tilning lug‘aviy boyligini kengaytirish, yangi tushunchalarni ifodalash va jamiyatda yuz berayotgan o‘zgarishlarni til vositasida aks ettirishga xizmat qiladi. Ot yasalishi esa bu jarayonda markaziy o‘rinni egallaydi. Ot yasalishi — mavjud til birliklaridan morfemik vositalar yordamida yangi ot hosil qilish jarayonidir. G’afur Jo’rayev ta’kidlashicha morfemalarning 2ta asosiy turi mavjud.1 1)asos semantik yuklamaning egasi hisoblanib, leksik baza bilan uzviy bog’langan. 2)affikslar-mustaqil qo’llana olamaydigan,qo’shimcha semantik yoki grammatik ma’no anglatuvchi birliklar.O’zbek tilida otlar 3xil usulda yasaladi. Otlarning yasalishi natijasida yasama otlar paydo boʻladi. Yasama otlar affiksatsiya, kompozitsiya, abbreviatsiya yoʻllari bilan yasaladi. 1.Affiksatsiya ot yasashdagi eng mahsuldor usul boʻlib, uning yordamida quyidagilar yasaladi: - shaxs otlari (boʻyoqchi, ishchi, maktabdosh, zargar, sholikor, saroybon, chorvador, tilshunos, etikdoʻz, oshpaz, aravakash, kaptarboz, kitobxon); 1 G‘afur Jo‘raev – "Hozirgi o‘zbek adabiy tili", 1-kitob. Nashriyot: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2005 Betlar: 126-128 https://scientific-jl.com/luch/ 2 2 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 -narsa-qurol otlari (ochqich, oʻsma, toʻplam, kurak, qirindi, ekin, kekirdak, suyunchi, tuzdon); -oʻrin-joy otlari (bodomzor, Oʻzbekiston, qarorgoh, ishxona, oʻtloq, Paxtaobod); mavhum maʼnoli otlar (yaxshilik, paxtachilik, ishonch, yig'ilish, radioeshittirish, odamgarchilik). 2.Kompozitsiya usuli bilan ot yasashda qoʻshma otlar vujudga keladi: bilaguzuk, achchiqtosh, uchburchak, kungaboqar, olibsotar, ishlab chiqarish.Bu usulda turli so'z turkumlari bir-biri bilan birikadi.Misol uchun : Kunga(ot)+boqar(fe’l)=kungaboqar(ot); Achchiq(sifat)+tosh(ot)=achchiqtosh(ot) 3.Abbreviatsiya usuli bilan ot yasalganda, qisqartma otlar hosil qilinadi: BMT, SamDU, OʻzME kabi. Rus tilida otlarning (существительные) yasalishi so‘z yasalish tizimi orqali amalga oshadi. Bu jarayonda mavjud asosga qo‘shimchalar qo‘shish, ikki yoki undan ortiq so‘zlarni birlashtirish yoki boshqa so‘z turkumlaridan ot yasash orqali yangi otlar hosil qilinadi.Quyida rus tilida ot yasalishining asosiy usullari keltirilgan: 1. Суффиксальный способ (suffiksal usul) Bu eng keng tarqalgan usul bo‘lib, asosga suffiks qo‘shiladi читать → читатель (kitobxon);учить → ученик (o‘quvchi);водить → водитель (haydovchi);работать → работа (ish) 2. Приставочный способ (prefiksal usul) https://scientific-jl.com/luch/ 2 3 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 Rus tilida bu usul kamroq uchraydi. Prefikslar(old qo’shimchalar) odatda otlarning semantik ma’nosini o‘zgartiradi: росток → подросток (o‘smir);бег → забег (startga yugurish);ход → наход (topilma) 3. Сложение (kompozitsiya) Bu eng ko’p tarqalgan usullardan biri hisoblanib,ikki yoki undan ortiq so‘z yoki asosning qo‘shilishi orqali yangi ot hosil bo‘ladi: пар + ход → пароход (paroxod); самолёт (сам + летать); водоснабжение (вода + снабжение) 4. Субстантивация(so‘z turkumining o‘zgarishi) Bu usulda sifat yoki fe’l ot sifatida ishlatiladi (ya’ni, grammatik vazifasi o‘zgaradi): дежурный (sifat) → дежурный (ot – navbatchi);старший (sifat) → старший (katta, boshliq sifatida ot). N. Mahmudov, A. Jo‘raevlar quyidagi fikrlarni keltirib o’tgan:”Rus va o’zbek tillarida ot so’z turkumining yasalish jarayonida bir qancha farqlar mavjud. 2 Birinchi farq -til tipologiyasi. O’zbek tili agglutinative til bo’lib ,so’z yasalishi uchun qo’shimchalar aniq va tartibli qo’shiladi .Rus tilida esa flektiv tillar guruhiga mansub bo’lib,qo’shimchalar ko’p vazifali va umumiy matn mazmuniga bog’liq . Ikkinchi farq-suffiksal ya’ni affiksal usul . O’zbek tilida har bir qo’shimcha aniq bir ma’noga ega ,rus tilida esa ayrim qo’shimchalar bir necha ma’nolarni anglatadi. 2 N. Mahmudov, A. Jo‘raev – "O‘zbek tili", darslik (oliY o‘quv yurt