O‘SUV DAVRIDA QURUQ MODDALARNI VA TUPLASH BO‘G‘INIDA SHAKAR TO’PLASHNING MADANLI O‘G‘ITLARNING MEYORLARINI TA’SIRI

Аннотация

This article investigates the influence of mineral fertilizer rates and ratios on dry matter accumulation and sugar accumulation in the tillering node of winter wheat during the autumn growing period. The research results show that the optimal ratios and rates of nitrogen, phosphorus, and potassium are crucial for healthy plant development, photosynthetic activity, and preparation for wintering. In particular, the balanced application of phosphorus and potassium ensures sufficient sugar accumulation in the tillering node, which increases the plant's resistance to winter frosts. The regulated application of nitrogen stimulates vegetative growth, but its excessive amount can reduce winter hardiness. The research findings will help develop scientifically based recommendations for the use of mineral fertilizers to increase the yield of winter wheat and ensure its winter hardiness in agriculture. Key words: wheat, mineral fertilizers, rates, ratios, dry matter, sugar, tillering phase, autumn growth period, winter hardiness Kirish. Kuzgi bug‘doy jahon aholisini oziq-ovqat bilan ta’minlashda muhim o‘rin tutadigan asosiy ekinlardan biri hisoblanadi. Uning yuqori hosildorligi va sifatli don yetishtirishi ko‘p jihatdan agrotexnik tadbirlarning to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liq. Bunda, ayniqsa, o‘simlikning o‘sish va rivojlanish davrlariga mos ravishda mineral o‘g‘itlarni qo‘llash katta ahamiyat kasb etadi. https://scientific-jl.com/luch/ 3 6 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 Kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davri o‘simlikning kelgusi yil hosili uchun muhim poydevor yaratadi. Bu davrda o‘simlikning ildiz tizimi faol rivojlanadi, tuplanish jarayoni kechadi va qishlash uchun zarur bo‘lgan zaxira moddalar, jumladan shakarlar to‘planadi. Shu sababli, kuzgi o‘suv davrida qo‘llaniladigan mineral o‘g‘itlarning me’yorlari va o‘zaro nisbatlari o‘simlikning sog‘lom o‘sishi, rivojlanishi va qish sharoitiga chidamliligini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.Mazkur tadqiqot kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davrida qo‘llaniladigan mineral o‘g‘itlarning turli me’yorlari va nisbatlarining o‘simlikdagi quruq modda to‘planishi va tuplash bo‘g‘inida shakarlarning yig‘ilishiga ta’sirini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot natijalari asosida kuzgi bug‘doy yetishtirishda mineral o‘g‘itlarni optimallashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish ko‘zda tutilgan. Jadval-1 Mineral o‘g‘itlar meyorlari va nisbatlarining kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davrida quruq modda va tuplash bo‘g‘inida shakar to‘planishiga ta’siri (2011-2013 yillarda, o‘rtachasi) Qishlashidan oldin Qishlashidan oldin tuplash yerning ustki qismida bug‘inidagi shakar miqdori quruq modda tuplashi № Tajriba variantlar 100 Nazoratga Nazoratga Quruq maysaning nisbatan nisbatan moddaga quruq farq farq+- nisbatan % massasi,g + - 1 O‘g‘itsiz (st) 78 0 21,0 0 2 N P K 85 +7 22,1 +1,1 150 70 50 https://scientific-jl.com/luch/ 3 7 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 3 N P K 90 +12 24,9 +3,9 180 90 60 4 N P K 93 +15 26,7 +5,7 210 110 70 5 N P K 89 +3 24,5 +3,5 000 90 60 6 N P K 83 +5 24,3 +3,3 180 00 60 7 N P K 85 +7 24,0 +3,0 180 90 00 Birinchi qatorda nazorat bor – hech qanday o‘g‘it yo‘q. Bu yerda 100 ta o‘simlikning quruq massasi 78 gramm bo‘lib, tuplash bo‘g‘inidagi shakar miqdori esa 21 foizni tashkil etdi. Bu boshqalar bilan solishtirish uchun boshlang‘ich nuqta.Ikkinchi qatorda N P K o‘g‘itlash usuli. 150 70 50 Bu yerda quruq massa 85 grammga yetdi, bu nazoratdan 7 gramm ko‘p. Shakar miqdori ham oshib, 22.1 foizni tashkil etdi, bu nazoratdan 1.1 foizga yuqori.Uchinchi usul – N P K . Quruq massa yana o‘sib, 90 gramm bo‘ldi 180 90 60 (nazoratdan 12 gramm ko‘p), shakar esa 24.9 foizga yetdi (nazoratdan 3.9 foizga ko‘p).To‘rtinchi usulda o‘g‘it miqdori yanada oshirildi – N P K . Natija eng 210 110 70 yaxshi bo‘ldi: quruq massa 93 gramm (nazoratdan 15 gramm ko‘p), shakar esa 26.7 foiz (nazoratdan 5.7 foizga ko‘p).Keyingi uchta usulda o‘g‘it elementlaridan biri olib tashlandi. Beshinchi usulda azot yo‘q – N P K . Shunga qaramay, quruq massa 89 000 90 60 gramm (nazoratdan 3 gramm ko‘p), shakar esa 24.5 foiz (nazoratdan 3.5 foizga ko‘p) bo‘ldi. Bu fosfor va kaliyning o‘zi ham foyda berishini ko‘rsatadi. Oltinchi usulda fosfor yo‘q – N P K . Quruq massa 83 gramm 180 00 60 (nazoratdan 5 gramm ko‘p), shakar esa 24.3 foiz (nazoratdan 3.3 foizga ko‘p) bo‘ldi. Bu fosforning ham muhimligini ko‘rsatadi.Yettinchi usulda kaliy yo‘q – N P K .Quruq massa 85 gramm (nazoratdan 7 gramm ko‘p), shakar esa 24 foiz 180 90 00 (nazoratdan 3 foizga ko‘p) bo‘ldi. Bu kaliyning ham o‘z o‘rni borligini tasdiqlaydi.Xulosa qilib aytganda, mineral o‘g‘itlar kuzgi bug‘doyning qishlashdan https://scientific-jl.com/luch/ 3 8 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 oldin yaxshi rivojlanishi va shakar to‘plashi uchun zarur. Eng yaxshi natijalar azot, fosfor va kaliyning to‘liq va to‘g‘ri nisbatdagi miqdorida erishiladi." Xulosa.Xulosa qilib aytganda, kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davrida mineral o‘g‘itlarni to‘g‘ri me’yorlarda va optimal nisbat