QISHLOQ XO’JALIGIDA FAVQULODDA EKOLOGIK VAZIYATLAR (YONG‘INLAR, ZAHARLANISH, SUV TOSHQINLARI) XAVFINI BAHOLASH VA BOSHQARISH

Аннотация

This article analyzes emergency ecological situations such as fires, poisonings, and floods in the agricultural sector. The causes, consequences, assessment methods, and modern management strategies are explored in detail. The study highlights the potential use of GIS technologies, remote monitoring, and environmental risk mapping. Recommendations are provided for population protection, the development of evacuation systems, and the application of safe agro-technologies in emergency conditions. Keywords: emergency situations, ecological risk, agriculture, fires, poisoning, floods, risk assessment, management strategy Kirish.Qishloq xo‘jaligi sohasi nafaqat insoniyatning oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash, balki atrof-muhit barqarorligiga hissa qo‘shuvchi muhim sohalardan biri hisoblanadi. Ammo, ushbu soha favqulodda ekologik vaziyatlarga — yong‘inlar, zaharlanishlar va suv toshqinlariga — yuqori darajada ta’sirchan hisoblanadi. O‘zbekiston kabi iqlimiy va geologik jihatdan nozik hududlarda ushbu xavflar nafaqat hosildorlikka, balki inson salomatligi va ekologik barqarorlikka https://scientific-jl.com/luch/ 1 3 0 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 ham bevosita tahdid tug‘diradi.Favqulodda ekologik vaziyatlarning yuzaga kelishi, odatda, tabiiy va antropogen omillar kombinatsiyasi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, texnik vositalarning nosozligi yoki noto‘g‘ri ishlatilishi yong‘inlarga sabab bo‘lishi mumkin, kimyoviy vositalarning haddan ortiq va nazoratsiz qo‘llanishi esa zaharlanishlarni keltirib chiqaradi. Iqlim o‘zgarishlari fonida yog‘ingarchiliklarning keskin ortishi esa suv toshqinlari xavfini oshiradi. Shu sababli, bunday xavflarni aniqlash, baholash va ularni samarali boshqarish uchun zamonaviy texnologiyalar va tizimli yondashuv zarurdir.Mazkur maqolada favqulodda ekologik xavflarning sabablari, oqibatlari, ularni baholash metodikasi va boshqarish mexanizmlari, shuningdek, aholining ekologik xavfsizligini ta'minlash yo‘llari yoritiladi. Adabiyotlarni tahlil. qilish.Ekologik xavflarni boshqarish bo‘yicha ilmiy- texnik adabiyotlar tahlili favqulodda holatlar haqida keng ko‘lamli ma’lumotlarni taqdim etadi. Ularning ayrimlari quyidagilar: Yong‘in xavfi: Q.S. Abdurahmonov (2021) yong‘in xavfini kamaytirish uchun texnik vositalarning profilaktik xizmatdan muntazam o‘tkazilishi, o‘t o‘chirish vositalari bilan ta’minlanish va inson omiliga doir xavflarning tahlili zarurligini ta’kidlaydi. Zaharlanish: N. Rasulova (2022) pestitsidlar bilan ishlashda xavfsizlik qoidalari va ekologik muvozanatni saqlash muhimligini ta’kidlaydi. Kimyoviy vositalarning noqonuniy yoki me’yordan ortiqcha qo‘llanishi yer sifati va suv manbalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Suv toshqinlari: Jahon Bankining 2021-yildagi iqlim xavfi profili O‘zbekistonda suv toshqinlari xavfining ortib borayotganini va bu holatga iqlim o‘zgarishlari bevosita ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi. Monitoring va boshqaruv texnologiyalari: FAO (2022) hisobotlarida GIS texnologiyalari, masofaviy sensing tizimlari va xavf xaritalari yordamida https://scientific-jl.com/luch/ 1 3 1 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 ekotizimlarni kuzatish, tahlil qilish va ularni barqarorlashtirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. Ushbu adabiyotlar ekologik xavflarni zamonaviy usullar orqali aniqlash va boshqarish muhimligini tasdiqlaydi. 1-jadval. 2015–2024 yillarda agrosohada ro‘y bergan favqulodda ekologik vaziyatlar statistikasi № Favqulodda Yuz berish Asosiy sabablari Keltirilgan Yuqori holat turi soni (yillik zarar (so‘m) xavfli o‘rtacha) oylar 1 Yong‘inlar 95–120 ta Quruq o‘tlar, 2–4 mlrd May – elektr nosozligi, Avgust inson xatosi 2 Zaharlanishlar 60–80 ta Pestitsidlar, 300–500 Aprel – himoya mln Iyun vositalaridan foydalanmaslik 3 Suv toshqinlari 20–30 ta Kuchli yomg‘ir, 1,5–2,5 mlrd Mart – suv yo‘llarining Aprel, to‘silishi Noyabr https://scientific-jl.com/luch/ 1 3 2 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 Favqulodda ekologik holatlar bo‘yicha yetkazilgan zararlar (mln so‘mda) ifodalangan diagramma. Bu grafik orqali yong‘inlar va suv toshqinlari iqtisodiy jihatdan eng katta zarar yetkazayotganini ko‘rish mumkin. 2-jadval. Ekologik xavf darajasi yuqori bo‘lgan hududlar (2024-yil holatiga ko‘ra) № Viloyat Tuman Xavf turi Xavf Tavsiya etilgan nomi darajasi choralar 1 Jizzax Zomin Suv Yuqori Suv yo‘llarini toshqinlari rekonstruksiya qilish, drenaj tizimi 2 Samarqand Nurobod Yong‘inlar Yuqori Signalizatsiya tizimi, yong‘inga qarshi reaktiv texnika 3 Qashqadaryo Dehqonobod Zaharlanishlar O‘rtacha O‘quv-targ‘ibot ishlari, IH Vositalarni tarqatish https://scientific-jl.com/luch/ 1 3 3 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 2015–2024 yillar bo‘yicha agrosohada yuzaga kelgan favqulodda ekologik holatlar soni ifodalangan diagramma — yong‘inlar, zaharlanishlar va suv toshqinlari miqdoriy taqqoslangan. Asosiy qism: Metodologiya va natijalar Metodologiya.Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi: 1. GIS (Geografik Axborot Tizimlari) — xavfli hududlarni aniqlash, ekotizim o‘zgarishlarini tahlil qilish, agroresurslar taqsimotini modellas