TURKIY TILLARDA SHEVASHUNOSLIK VA ADABIY TIL ME’YORLARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются вопросы диалектологии в рамках тюркских языков, классификация диалектов и их роль в формировании литературного языка. Лингвистические особенности диалектов анализируются с фонетической, лексической и грамматической точек зрения, а их влияние на нормы литературного языка освещается на основе исторических и современных примеров. Внутренние различия тюркских языков объясняются с позиции диалектологического подхода, раскрываются нормативные правила литературного языка и механизмы их формирования. Статья представляет собой важный теоретический и практический источник для научных исследований в области тюркского языкознания, диалектологии и теории литературного языка. https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 6 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 Annotation: This article explores the issues of dialectology within the scope of Turkic languages, the classification of dialects, and their role in the formation of the literary language. The linguistic features of dialects are analyzed from phonetic, lexical, and grammatical perspectives, and their influence on literary language norms is illustrated through historical and contemporary examples. The internal distinctions of Turkic languages are explained using a dialectological approach, and the normative rules of the literary language along with their formation mechanisms are described. The article serves as a valuable theoretical and practical resource for scholarly research in Turkic linguistics, dialectology, and literary language theory. Kalit so‘zlar: Turkiy tillar, shevashunoslik, adabiy til, til me’yorlari, shevalar, normativ til, dialekt, o‘zbek tili, tilshunoslik, adabiy til va sheva munosabati. Ключевые слова: тюркские языки, диалектология, литературный язык, языковые нормы, диалекты, нормативный язык, диалект, узбекский язык, лингвистика, соотношение литературного языка и диалектов. Keywords: Turkic languages, dialectology, literary language, language norms, dialects, normative language, dialect, Uzbek language, linguistics, relationship between literary language and dialects. Turkiy tillar shevashunosligida mavjud bo’lgan ilmiy adabiyotlarda, sheva, lahja, dialekt atamalari turlicha ma’nolarda qo’llanib kelinmoqda. Bu atamalarning ma’nosi bir-biriga o‘xshashdir. Sheva so‘zining lug‘aviy ma’nosiga to’xtaladigan bo’lsak, u forscha so’z bo’lib, ovoz, til, so’zlashish, yo’sin, ravish kabi ma’nolarni bildiradi. Shevalar har bir tilning mintaqaviy o‘zgarishlarini aks ettiruvchi jonli ko‘rinishlardir. Ular fonetik, morfologik, sintaktik va leksik xususiyatlari bilan adabiy til me’yorlaridan farq qiladi. Har bir sheva tili rivojlanishining tarixiy bosqichlari, mahalliy madaniyat va ijtimoiy omillar ta’sirida shakllangan o‘ziga xos tizimiga egadir. Shevalarni o‘rganish orqali tilning qadimgi holatlari va https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 7 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 o‘zgarish jarayonlarini aniqlash, til taraqqiyoti haqida to‘liqroq tasavvur hosil qilish mumkin bo‘ladi. Shu boisdan, shevashunoslik nafaqat dialektologiya doirasidagi masala, balki umumiy tilshunoslik, tarixiy tilshunoslik va etnolingvistik tadqiqotlar uchun ham muhim ilmiy manba vazifasini bajaradi. Tilshunos olimlar "sheva" tushunchasini o’z ilmiy qarashlari asosida farqli ravishda ta’riflashgan. Jumladan, mashhur olim V. V. Vinogradov shevani "bir tilning hududiy ko‘rinishi bo‘lib, o‘zining fonetik, grammatik va leksik o‘ziga xosliklari bilan farqlanuvchi nutq shakli" 1deb ta’riflaydi. A. A. Reformatskiy esa shevani "adabiy tildan farqlanuvchi, ammo o‘z ichki tizimiga ega bo‘lgan mintaqaviy til shakli"2 sifatida ko‘rsatgan. O‘zbek tilshunosi Sh. Sirojiddinovning fikricha, "sheva xalqning turmush tarzini, tarixiy rivojlanishini va madaniy xususiyatlarini aks ettiruvchi nutq shaklidir". Shuningdek, E. D. Polivanov shevalarni tilning tirik va dinamik qatlami sifatida baholab, ular orqali tildagi qadimiy elementlarni aniqlash mumkinligini ta’kidlagan. Umuman olganda, olimlarning ta’riflaridan kelib chiqadiki, sheva nafaqat mintaqaviy farqlanish vositasi, balki tilning tarixiy va ijtimoiy taraqqiyoti ifodasidir. “Lahja” arabcha soʻz boʻlib, ravish, tarz , yoʻsin, sheva kabi maʼnolarini bildiradi. Lahja - bu bir tilning hududiy yoki ijtimoiy guruhlarga xos bo‘lgan, fonetik, grammatik va leksik jihatdan ozgina farqlanuvchi nutq shaklidir. Lahja, ko‘pincha, adabiy tildan sezilarli darajada chetga chiqmaydi, balki mintaqaviy yoki guruhiy o‘ziga xoslik sifatida namoyon bo‘ladi. Tilshunos A. A. Reformatskiy lahjani "bir til doirasida mavjud bo‘lgan kichik fonetik va leksik farqlar tizimi"3 deb ta’riflagan. V. V. Vinogradov esa lahjani shevaga nisbatan torroq qamrovli va adabiy tilga yaqinroq nutq shakli sifatida tavsiflagan. Umuman olganda, lahja tilning mahalliy rang- barangligini ifodalaydi va tilshunoslikda uni o‘rganish tildagi tabiiy rivojlanish 1 Виноградов В. В. Русский язык: грамматическое учение о слове. — М.: Наука, 1986. — С. 123. 2 Реформатский А. А. Введение в языковедение / под ре