MAVZU:YUQORI CHASTOTALI ELEKTROMAGNIT NURLANISHNING INSON ORGANIZMIGA TA'SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada yuqori chastotali elektromagnit nurlanishning inson organizmiga ta’siri keng yoritilgan. Elektromagnit spektrning ionlovchi va ionlovchi bo‘lmagan turlari orasidagi farqlar, ularning biologik ta’siri va salomatlikka ehtimoliy xavflari ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Tadqiqotlarda yuqori chastotali nurlanishning DNK mutatsiyalariga, oksidlovchi stress jarayonlariga va hujayra apoptosiga sabab bo‘lishi mumkinligi ta’kidlangan. Shuningdek, elektromagnit maydonlarning markaziy asab tizimi, immunitet, uyqu me’yorlari va ruhiy salomatlikka ta’siri o‘rganilgan. Mobil aloqa texnologiyalari, radiologik tekshiruvlar va radioterapiyaning organizmga uzoq muddatli ta’siri bo‘yicha turli ilmiy yondashuvlar ko‘rib chiqilgan. Ishda elektromagnit nurlanishning zararli ta’siridan himoyalanish yo‘llari va profilaktik chora-tadbirlar bo‘yicha xulosalar berilgan. Kalit so’zlar : Elektromagnit nurlanish, yuqori chastotali to‘lqinlar, ionlovchi nurlanish, ionlovchi bo‘lmagan nurlanish, elektromagnit spektr, radioto‘lqinlar, mikroto‘lqin nurlanish, infraqizil nurlanish, ultrabinafsha nurlar, rentgen nurlari, gamma nurlari, elektromagnit maydon, elektromagnit energiya, to‘lqin uzunligi, foton energiyasi, DNK mutatsiyasi, genetik shikastlanish, radiatsiya kasalligi, erkin radikallar, oksidlovchi stress, hujayra apoptosi, https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 4 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 melanin, fotokariqish, ko‘z shikastlanishi, radiatsion dermatit, markaziy asab tizimi, melatonin sintezi, uyqu buzilishi, kortizol sekretsiyasi, qon-miya to‘sig‘i, kognitiv funksiyalar, diqqat buzilishi, xotira zaiflashishi, depressiya, stress, immunitet zaiflashishi, saraton xavfi, ionizatsiya, molekulyar buzilishlar, mutagen ta’sir, DNK reparatsiyasi, radioproteksiya, Wi-Fi nurlanishi, 5G texnologiyasi, mobil telefon nurlanishi, mikroto‘lqin pechi, sun’iy yo‘ldosh nurlanishi, radiologik tekshiruv, radioterapiya, elektromagnit ekologiya. Elektromagnit nurlanish – bu fazoda elektr va magnit maydonlarning perpendikulyar ravishda tarqaluvchi sinusoidal to‘lqinlari ko‘rinishida harakatlanadigan energiya shaklidir. Elektromagnit maydonning hosil bo‘lishi va tarqalishi Maksuell tenglamalari orqali tavsiflanadi, bunda har qanday o‘zgaruvchan elektr maydoni unga perpendikulyar ravishda magnit maydonni induksiyalashini ta’minlaydi va aksincha. Ushbu jarayon natijasida hosil bo‘luvchi elektromagnit to‘lqin vakuumda yorug‘lik tezligida (c \approx 3.0 \times 10^8 m/s) harakatlanadi. Elektromagnit nurlanish to‘lqin-zarra dualizmi tamoyiliga asoslangan bo‘lib, u Kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan diskret energiya kvantlari – fotonlar ko‘rinishida tarqaladi. Fotonning energiyasi Plank tenglamasi orqali ifodalanadi: E = h \nu bu yerda: • E – foton energiyasi, • h – Plank doimiysi nu – nurlanish chastotasi. https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 5 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 Shu bilan birga, elektromagnit to‘lqinlar fazoda harakatlanish jarayonida dispersiya, interferensiya va diffraksiya kabi optik hodisalarga duch kelishi mumkin. Elektromagnit spektr va uning turlari Elektromagnit nurlanishlar chastota va to‘lqin uzunligiga qarab ionlovchi va ionlovchi bo‘lmagan kategoriyalarga bo‘linadi. 1. Ionlovchi bo‘lmagan nurlanishlar (chastota past, to‘lqin uzunligi katta, energiya yetarlicha emas): • Radioto‘lqinlar (30 Hz – 300 GHz): uzoq masofali axborot uzatish tizimlarida qo‘llaniladi (radioaloqa, televideniye, mobil aloqa). • Mikroto‘lqinlar (300 MHz – 300 GHz): molekulalarning dipol momentini aylantirish orqali issiqlik hosil qilish xususiyatiga ega, shuning uchun termal ishlov berish tizimlarida qo‘llaniladi. • Infraqizil (IR) nurlanish (300 GHz – 400 THz): haroratli jismlar tomonidan chiqariladigan issiqlik nurlanishi bo‘lib, biologik va texnologik monitoring tizimlarida ishlatiladi. • Ko‘rinadigan yorug‘lik (400 THz – 790 THz): inson ko‘zi qabul qila oladigan yagona spektral diapazon bo‘lib, undagi har bir chastota turli ranglarda aks etadi. 2. Ionlovchi nurlanishlar (chastota yuqori, to‘lqin uzunligi kichik, energiya katta): • Ultrabinafsha (UV) nurlanish (790 THz – 30 PHz): biologik tizimlarga mutagen ta’sir ko‘rsatishi mumkin, DNK molekulalarining pirimidin dimerlari hosil qilishiga sabab bo‘ladi. https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 6 Часть-44_ Том-3_ Май-2025 • Rentgen nurlanishi (30 PHz – 30 EHz): yuqori energiyali fotonlar to‘qimalar orqali o‘tish xususiyatiga ega bo‘lib, diagnostik tasvirlash tizimlarida qo‘llaniladi. • Gamma-nurlanish (> 30 EHz): yadro reaksiyalari natijasida hosil bo‘ladigan nurlanish bo‘lib, hujayra DNKsiga jiddiy ionlovchi zarar yetkazishi mumkin. Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishning xususiyatlari Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar (ultrabinafsha, rentgen va gamma-nurlanishlar) ionlovchi nurlanishlar qatoriga kirib, modda bilan o‘zaro ta’sir qilganda elektronlarni atom yoki molekulalardan ajratib chiqarish qobiliyatiga ega. Bu esa ionizatsiya jarayonlarini keltirib chiqaradi, natijada hujayralarda genet