ILOVA HOLATI.COOKIE-FAYLLAR.SEANSLAR.

Аннотация

This article explores the mechanisms of maintaining application state in web development using cookies and sessions. It highlights their functionality, implementation areas, and the importance of preserving application state for consistent user interaction. Keywords:Application state, cookie, session, web development, HTTP, user identification. Аннотация:В данной статье рассматриваются средства сохранения состояния веб-приложений — cookie-файлы и сессии, а также механизмы их работы и области применения. Подчеркивается важность управления https://scientific-jl.com/luch/ 5 4 Часть-44_ Том-4_ Май-2025 состоянием приложения для обеспечения непрерывного взаимодействия с пользователем. Ключевые слова: Cостояние приложения, cookie, сессия, веб- разработка, HTTP, идентификация пользователя. Veb-ilovalar odatda HTTP protokoli asosida ishlaydi, u esa holatsiz (stateless) protokoldir. Bu holatda har bir mijoz so‘rovi server tomonidan mustaqil ravishda qayta ishlanadi. Shu sababli, foydalanuvchi holatini eslab qolish, masalan, avtorizatsiya, xarid savati yoki foydalanuvchi sozlamalarini saqlash uchun qo‘shimcha mexanizmlar kerak bo‘ladi. Bunday mexanizmlar sifatida cookie- fayllar va seanslar keng qo‘llaniladi. Ilova holati (Application State) Ilova holati — bu foydalanuvchi bilan veb-ilova o‘rtasidagi muloqot davomida saqlanadigan axborotdir. Holatsiz (stateless) protokol bo‘lgan HTTP har bir so‘rovni mustaqil deb hisoblaydi, shuning uchun server foydalanuvchining oldingi harakatlarini eslab qolmaydi. Shuning uchun, foydalanuvchi avtorizatsiyadan o‘tganmi, savatiga nima qo‘shgan, qanday tilni tanlagan kabi ma’lumotlarni ilovaning “holati” orqali saqlash zarur bo‘ladi. Ilova holati ikki joyda saqlanishi mumkin: Mijoz tomoni (Client-side): Ma’lumot cookie yoki brauzer xotirasida (localStorage, sessionStorage) saqlanadi. Server tomoni (Server-side): Ma’lumotlar serverdagi xotirada yoki bazada saqlanadi (odatda session orqali). Cookie-fayllar (Cookies) https://scientific-jl.com/luch/ 5 5 Часть-44_ Том-4_ Май-2025 Cookie — bu veb-server tomonidan foydalanuvchi brauzeriga yuboriladigan va u yerdan so‘rov yuborilganida avtomatik qaytariladigan kichik hajmdagi ma’lumotdir. Cookie’lar yordamida quyidagi funksiyalar bajariladi: Foydalanuvchini aniqlash (avtorizatsiya holatini saqlash) Savatcha, tanlangan til, dizayn sozlamalari kabi ma’lumotlarni eslab qolish Tashriflar statistikasi va reklama tizimlarini amalga oshirish Cookie’larning asosiy atributlari: Name=Value — ma’lumot jufti Expires — amal qilish muddati Path — cookie qaysi yo‘lda ishlashi Domain — cookie qaysi domenlar uchun ishlashi Secure — faqat HTTPS orqali uzatiladi HttpOnly — JavaScript orqali o‘qib bo‘lmaydi, faqat HTTP orqali yuboriladi Cookie’lar xavfsizligi: Brauzerlararo xujumlar (XSS) va soxtalashtirish (CSRF) xavfini kamaytirish uchun HttpOnly va SameSite atributlari muhim. Ma’lumotlar shifrlanmasa, ular o‘g‘irlanishi mumkin. Seanslar (Sessions) Seanslar — foydalanuvchi bilan bo‘lgan aloqaning ma’lum vaqt oralig‘ida davomiyligini ta’minlovchi vositadir. Ular odatda serverda saqlanadi va https://scientific-jl.com/luch/ 5 6 Часть-44_ Том-4_ Май-2025 foydalanuvchiga Session ID (identifikator) tayinlanadi. Bu ID odatda cookie orqali yoki URL orqali mijozga yuboriladi. Seanslarning ishlash jarayoni: 1. Foydalanuvchi saytga kiradi 2. Server yangi seans yaratadi va uni maxsus ID bilan bog‘laydi 3. Ushbu ID mijozga cookie sifatida yuboriladi 4. Har bir so‘rovda ID yuboriladi va server bu orqali foydalanuvchini aniqlaydi Seans turlari: In-memory session: Server xotirasida vaqtincha saqlanadi Database session: Ma’lumotlar bazasida saqlanadi, bu uzoq muddat uchun qulay Distributed session: Tarmoqda bir nechta serverlarda saqlanadi (masalan, Redis, Memcached) Seans xavfsizligi: Session hijacking (seansni o‘g‘irlash) xavfiga qarshi IP, brauzer agentini tekshirish, sessiyani avtomatik tugatish mexanizmlari qo‘llaniladi. Sessiya ma’lumotlarini shifrlash orqali server xavfsizligi ta’minlanadi. Xulosa Ilova holatini saqlash — zamonaviy veb-ilovalarda muhim jihatlardan biridir. Cookie-fayllar foydalanuvchi tomonidan boshqariladi, ammo xavfsizlik jihatidan https://scientific-jl.com/luch/ 5 7 Часть-44_ Том-4_ Май-2025 zaif bo‘lishi mumkin. Seanslar esa ko‘proq resurs talab qilsa-da, xavfsiz va ishonchli hisoblanadi. To‘g‘ri tanlov qilish uchun ilovaning o‘ziga xos ehtiyojlari va xavfsizlik talablarini inobatga olish muhim. Foydalanilgan Adabiyotlar Ro'yhati 1. Petzold, Charles. Programming Windows, 6th Edition. Microsoft Press, 2012. 2. McCaffrey, Adam. Windows Presentation Foundation in Action. Manning Publications, 2009. 3. Wayne, Chris. Pro WPF in C# 5.0: Windows Presentation Foundation in .NET 4.5. Apress, 2012. 4. Sells, Chris, and Adam Nathan. Windows Presentation Foundation 4.5: Introduction to WPF. Microsoft Press, 2014. 5. Desmarais, David. WPF Recipes: A Problem-Solution Approach. Apress, 2009. 6. Griffiths, David. C# 5.0 in a Nutshell: The Definitive Reference. O'R