ISLOM MADANIYATINING ILM-FAN TARAQQIYOTIGA QO'SHGAN HISSASI

Аннотация

В статье подробно анализируется значительный вклад исламской культуры в развитие науки. Особое внимание уделяется высокому статусу знаний в исламе, призывам к обучению в Коране и хадисах, становлению научных центров и библиотек в мусульманском мире, а также деятельности выдающихся учёных, таких как Ибн Сина, Аль-Хорезми, Аль- Фаргани, Аль-Бируни и Омар Хайям. Также рассматривается влияние исламской науки на европейское Возрождение и актуальность этого научного наследия в наше время. Ключевые слова: Исламская культура, история науки, мусульманские учёные, научные центры, научное наследие, медицина, математика, астрономия, эпоха Возрождения, Коран, хадисы, просвещение. Kirish. Islom dini nafaqat ruhiy-ma’naviy hayot, balki ilm-fan va madaniyat sohalarining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan dinlardan biridir. Qur’oni karimda o‘qishga, tafakkur qilishga va ilm olishga da’vat qilinishi bu dinning ilmga bo‘lgan munosabatini yaqqol namoyon etadi. VIII–XIII asrlar oralig‘ida musulmon olamida yuz bergan ilmiy yuksalish butun dunyo sivilizatsiyasiga ulkan hissa bo‘lib qo‘shildi. Ushbu maqolada Islom madaniyatining ilm-fan rivojiga ko‘rsatgan ta’siri va bu yo‘nalishdagi buyuk allomalarning hissasi haqida so‘z yuritiladi. Asosiy qism. Islom dini ilm olishni har bir musulmon uchun farz deb biladi. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) "Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir" degan hadislari orqali musulmon jamiyatida ilm-fanga katta e’tibor qaratilishiga asos yaratganlar. Bu targ‘ibotlar tufayli musulmonlar tomonidan ko‘plab kutubxonalar, maktablar, madrasalar va ilmiy markazlar barpo etilgan. https://scientific-jl.com/luch/ 6 1 Часть-44_ Том-4_ Май-2025 X asrda Bag‘doddagi “Baytul-hikma” (Donishmandlar uyi) ilm-fanning markaziga aylangan. Unda yunon, hind, fors, suryoniy va boshqa tillardagi ilmiy asarlar arab tiliga tarjima qilinib, ilm-fan rivojiga katta turtki bo‘lgan. Islom olamida yetishib chiqqan buyuk allomalar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: Abu Ali ibn Sino – tibbiyot, falsafa va tabiiy fanlar sohasida yuksak ilmiy ishlari bilan tanilgan. Uning “Tib qonuni” asari Yevropa universitetlarida asrlar davomida asosiy darslik sifatida o‘qitilgan. Muhammad al-Xorazmiy – algebra va algoritm tushunchalarini joriy etgan olim. Uning asarlari matematika va astronomiya sohalarida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Abu Rayhon Beruniy – geodeziya, astronomiya, geologiya kabi ko‘plab fanlarga o‘z hissasini qo‘shgan ensiklopedik olim. Umar Xayyom – matematik, astronom va shoir sifatida tanilgan. Uning taqvim islohoti ham o‘z davrida ancha ilg‘or hisoblangan. Shuningdek, islom davrida kimyo, farmatsiya, zoologiya, botanika, tarix, adabiyot kabi sohalar ham jadal rivojlangan. Ilm-fanning bu tarzda rivojlanishi Yevropadagi Uyg‘onish davriga zamin hozirlab bergan. Xulosa. Islom madaniyati nafaqat diniy, balki ilmiy va madaniy taraqqiyotga ham beqiyos hissa qo‘shgan. Musulmon olimlar tomonidan yaratilgan ilmiy meros bugungi zamonaviy fanning shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Ilmga bo‘lgan ijobiy munosabat, tafakkur va izlanishga undovchi g‘oyalar Islom sivilizatsiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Bugungi kunda ham bu qadriyatlarni asrab-avaylash va rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. https://scientific-jl.com/luch/ 6 2 Часть-44_ Том-4_ Май-2025 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Большаков. О.Г. История халифата. 1-3 части. М.1989-1998 2. Ислам. Энциклапедический словарь. М. 1991. 3. Хасанов А.А. Макка ва мадина тарихи. Т. 1992. Усмон кески ўғли. Хазрати пайғамбар ҳаёти. Туркчадан Иброҳим Йўлдош Жўрабой ўғли таржимаси. Т. 1997. https://scientific-jl.com/luch/ 6 3 Часть-44_ Том-4_ Май-2025