HAYOT SUG‘URTASINING MOLIYAVIY TIZIMDAGI O‘RNI VA IQTISODIY AHAMIYATI

Аннотация

Bugungi kunda sug‘urta bozori, ayniqsa hayot sug‘urtasi, nafaqat moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash, balki milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida muhim omil sifatida maydonga chiqmoqda. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, hayot sug‘urtasi jamg‘aruvchan moliyaviy instrument sifatida fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, kapital bozorlarini rivojlantirish va davlat byudjetiga yuklamani kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada hayot sug‘urtasining moliyaviy tizimdagi o‘rni, xalqaro amaliyot va O‘zbekiston tajribasi asosida iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Hayot sug‘urtasi, moliyaviy xavfsizlik, milliy iqtisodiyot, jamg‘aruvchan instrument, ijtimoiy himoya, kapital bozorlari, davlat byudjeti, xalqaro tajriba, O‘zbekiston, moliyaviy tizim. Annotation: Today, the insurance market—particularly life insurance—is emerging not only as a means of ensuring financial security but also as a key factor in the stable development of the national economy. Global experience shows that life insurance, as a savings-based financial instrument, plays an important role in strengthening social protection for citizens, developing capital markets, and reducing the burden on the state budget. This article analyzes the role of life insurance in the financial system and its economic significance based on international practices and Uzbekistan’s experience. Keywords: Life insurance, financial security, national economy, savings instrument, social protection, capital markets, state budget, international experience, Uzbekistan, financial system. https://scientific-jl.com/luch/ 1 8 9 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 Hayot sug‘urtasining mohiyati va funksiyalari Hayot sug‘urtasi – bu sug‘urtalanuvchining vafoti, nogironligi yoki belgilangan muddatda tirik qolish holatlarida sug‘urta kompaniyasi tomonidan sug‘urta to‘lovi amalga oshiriladigan moliyaviy xizmat turidir. Bu xizmat quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: Ijtimoiy himoya funksiyasi – fuqarolarning o‘zlari va oila a’zolari uchun moliyaviy xavfsizligini ta’minlash; Jamg‘aruv funksiyasi – uzoq muddatli kapitalni shakllantirish; Investitsion funksiyasi – yig‘ilgan mablag‘lar orqali real sektorni moliyalashtirish; Barqarorlik funksiyasi – makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlashda yordam berish. Hayot sug‘urtasi bugungi moliyaviy tizimda nafaqat fuqarolarning ijtimoiy himoyasini ta’minlash vositasi, balki iqtisodiy barqarorlik va kapital bozorlarining rivojlanishida muhim rol o‘ynovchi moliyaviy mexanizmdir. U uzoq muddatli jamg‘aruvchanlikni rag‘batlantiruvchi, investitsion resurslarni shakllantiruvchi va davlat byudjeti yukini kamaytiruvchi vosita sifatida qaralmoqda. Jahon amaliyotida hayot sug‘urtasi tizimi iqtisodiyotda muhim moliyaviy institutlar qatorida turadi. Xususan, rivojlangan davlatlarda ushbu sug‘urta turi orqali fuqarolar kelajakdagi moliyaviy xatarlarni oldindan boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Sug‘urta kompaniyalari esa o‘z navbatida jamg‘arilgan mablag‘larni kapital bozorlariga yo‘naltirib, iqtisodiy muomalada faol ishtirok etadi. Hayot sug‘urtasi ko‘p hollarda pensiya ta’minoti, bolalar ta’limi, sog‘liqni saqlash, ipoteka va boshqa moliyaviy rejalashtirish vositalari bilan integratsiyalashgan. Bu esa ularni oddiy sug‘urta mahsulotidan ko‘ra, universal moliyaviy instrumentga aylantiradi. Jahon bo‘yicha hayot sug‘urtasi bozorida yetakchi davlatlar – AQSh, Yaponiya, Buyuk Britaniya va Germaniyadir. Masalan, AQShda 2023 yilda hayot sug‘urtasi polislarining umumiy qiymati 3,5 trillion https://scientific-jl.com/luch/ 1 9 0 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 dollarni tashkil etdi va aholining 60 foizdan ortig‘i ushbu xizmatdan foydalanmoqda. Yaponiyada esa “National Life Insurance” kabi kompaniyalar aholining pensiya va qarilik davridagi moliyaviy xavfsizligini ta’minlashda asosiy o‘rin tutmoqda. Shuningdek, Yevropa davlatlarida hayot sug‘urtasi bank xizmatlari bilan integratsiyalashgan bo‘lib, “bancassurance” modeli keng qo‘llaniladi. So‘nggi yillarda hayot sug‘urtasi global miqyosda yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Raqamlashtirish jarayonlari ushbu sektorga ham jadal kirib kelmoqda. Ko‘plab kompaniyalar elektron polislar, mobil ilovalar, sun’iy intellekt asosida risk tahlili, onlayn to‘lovlar kabi xizmatlarni taklif etmoqda. COVID-19 pandemiyasi ortidan esa sog‘liq holatiga qarab dinamik tariflashtirish tizimlari, ekologik va sog‘lom turmush tarziga asoslangan sug‘urta mahsulotlari rivojlandi. Bundan tashqari, hayot sug‘urtasining korporativ segmenti ham kengaymoqda. Ko‘plab ish beruvchilar xodimlarining hayoti va salomatligini sug‘urtalash orqali ularning mehnatga bo‘lgan sadoqatini oshirishga intilmoqda. Bunday yondashuv, xususan Skandinaviya mamlakatlarida yuqori natijalar bergan. O‘zbekiston Respublikasi sharoitida esa hayot sug‘urtasi bozorining rivojlanish sur’ati oxirgi yillarda sezilarli darajada oshmoqda. 2019 yilda yangi tahrirdagi “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinishi, 2021 yildagi Prezident qarori (PQ-4992-son)