ПИЁЗ ВА САРИМСОҚ ПИЁЗ ЎСИМЛИГИНИНГ АСОСИЙ ЗАРАРКУНАНДАЛАРИ ВА УЛАРГА ҚАРШИ КУРАШ ЧОРАЛАРИ.

Аннотация

Ушбу мақолада пиёз ва саримсоқ пиёз ўсимлигининг зараркунандалари ва уларга қарши кураш чоралари баён этилган. Аннотация. В данной статье описаны основные вредители лука и чеснока и меры борьбы с ними. Annotation. This article describes the main pests of onions and garlic and measures to combat them. Калит сўзлар. Зараркунанда, тухум, личинка, ғумбак, нимфа, етук зот, трипс, пиёз пашшаси, илдиз канаси, нематода. Ключевые слова. Вредитель, яйцо, личинка, гриб, нимфа, имаго, трипсы, луковая муха, корневой клещ, нематода. Keywords. Pest, egg, larva, fungus, nymph, adult, thrips, onion fly, root mite, nematode. https://scientific-jl.com/luch/ 2 1 2 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 Кириш Қишлоқ ҳўжалигида озиқ-овқат маҳсулотларини етиштиришда, ундан сифатли юқори ҳосил олишда, айниқса, зараркунанда, касаллик ва бегона ўтларга қарши курашнинг аҳамияти катта. Зеро бундай тадбирларнинг ўтказилиши 30% гача қўшимча ҳосилни сақлаб қолиш имконини беради. Пиёз маҳсулоти парҳезбоп, шифобахш ва овқат ҳазм қилиш, бактерицидлик хусусиятларга эга ҳамда фойдали витаминлар ва эфир мойларига бой сабзавот турларидан ҳисобланиб, кундалик эҳтиёждан ташқари қайта ишлаш саноатида ҳам кўп миқдорда ишлатилади. Пиёз таркибида фитонцидлар, эфир мойи, С ва В витаминлари, органик кислоталар ва инсон организмига керакли бўлган бошқа моддалар мавжудлиги учун Абу Али Ибн Сино пиёзни сариқ касаллигини даволашда ва иштаҳа очиш учун қўллаган. Пиёз маҳсулотидан тиббиётда бошқа касалликларни даволашда ҳам фойдаланилади. Пиёз маҳсулотининг инсон организмига фойдали томонлари кўп бўлганлиги сабабли дунёнинг айрим мамлакатларида катта майдонларда етиштирилади. Жумладан, етиштирилаётган оддий пиёз ва саримсоқпиёз маҳсулотининг 70 % дан зиёди Хитой, Ҳиндистон, АҚШ, Туркия, Покистон каби давлатларга тўғри келади. Ўзбекистонда эса сабзавот экинлар умумий майдонининг 18-20 % ини оддий пиёз ва саримсоқ эгаллайди. Ҳозир пайтда пиёз маҳсулотига нафақат ички бозорда, балки чет мамлакат бозорларида эҳтиёж кундан кунга ортиб бормоқда. Лекин кейинги йилларда бошқа қишлоқ хўжалиги экинлари каби пиёз ўсимлиги ҳам турли зарарли организмлар билан зарарланиб, пиёзнинг ҳосилдорлигига салбий таъсир кўрсатганлиги кузатилди. Бунинг асосий сабабларидан бири ўсимликнинг вегетация даврида амалга ошириладиган агротехник тадбирлар ва зарарли организмларга қарши https://scientific-jl.com/luch/ 2 1 3 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 уйғунлаш кураш чораларини ўз вақтида сифатли амалга оширилмаётганлиги ҳамда етиштирилган маҳсулотларни омборхонадаги сақлашда мавжуд муаммолардир. Бу ҳолатни олдини олиш учун пиёз ўсимлигини етиштиришда алмашлаб экиш, epни тaйëpлaш, ўғитлаш ва суғориш меъёрлари ва муддатлари, экиш ycyллapи вa мyддaтлари, ўcимликни пapвapишлaш ва зарарли организмларга қарши курашнинг уйғунлашган ҳимоя қилиш тизимидан оқилона фойдаланишни тақозо этмоқда. Замонавий агротехник усулларнинг кенг қўлланиши натижасида олинадиган ҳосилни сифати яхшиланади, ялпи ҳосил кўпаяди ва иқтисодий самарадорлик ортади. Пиёз ўсимлигининг зарарли организмлари. Пиёз ўсимлигига тамаки трипси, пиёз пашшаси, пиёз илдиз канаси, пиёз поя нематодаси ва бошқа зараркунандалар зарар келтиради. Зараркунандаларнинг тавсифи ва уларнинг етказадиган зарари. Тамаки трипси. Зараркунанда эрта баҳорда уйғонади ва хўра бўлганидан бегона ўтлар билан ҳам озиқланаверади. Қишлоқ хўжалик ўсимликлари экилгандан кейин тез орада бегона ўтлардан уларга учиб ўтади. Личинкалар қаймоқсимон тусдан-оч сариқ ранггача, вояга етган вакилларини эслатади. Тухум қўйгандан 3-4 кун кейин улардан личинка чиқади. Личинкалар вояга етган ҳашаротларга қараганда кам ҳаракат бўлади. Етук зотларининг ранги сомон рангли бўлиб, сарғиш-оқиш ва узунлиги 1 мм га етади. Улар нозик тузилишда бўлиб, ғумбакланиш тупроқда бўлиб очиқ ҳолатда бўлади. https://scientific-jl.com/luch/ 2 1 4 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 1-расм. Тамаки трипсининг тухуми, личинкаси, нимфаси ва етук зоти. Личинка ва етук зотлари тўқималарнинг бутунлигини узиб, баргларнинг юқори ва пастки юзаларида ўсимлик ширасини сўрадилар. Трипс билан зарарланган кўчатларнинг ўсиши секинлашади ва барглари бужмайиб, оқ ялтироқ тусга киради. Даладаги трипс билан зарарланган экин узоқдан занглаган кўринишни намоён қилади. Пиёз пашшаси. Бу зараркунанда барча пиёз экиладиган ҳудудларда учрайди. Етук зот – пашшанинг катталиги 6-7 мм, ранги сарғиш-кулранг, орқа томонида қорни ва елкаси устидан билинар-билинмас қорамтир чизиқ ўтади. Личинкасининг олд томони ингичкалашиб келган, тўқ сариқ ранг, оёқсиз, узунлиги 9-10 мм келади. Орқа қисми тўмтоқ бўлиб, унда 16 та тирноқчаси бор, улардан 4 та пастдагиси йирик. Ғумбаги жигарранг, сохта пиллага ўралган бўлади. Пиёз пашшаси йил давомида ривожланишдан тўхтамайди. Фақатгина қишнинг совуқ кунларида, пиёз ва саримсоқ пиёзнинг ер ости қисмида зараркунанданинг личинкаси (қурти) ва ғумбагини вақтинча “уйқу” шаклида учратиш мумкин. https://scientific-jl.com/luch/ 2 1 5 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 2-расм. Пиёз пашшасининг личинкаси, ғумбаги ва етук зоти . Ёзнинг жазирама иссиқ