NASOS STANSIYASI BOSIMLI QUVURLARIDA GIDRAVLIK ZARBANING YUZAGA KELISH SABABLARI

Аннотация

Внезапное изменение скорости жидкости в трубе вызывает резкое повышение давления в жидкости, повышение давления, которое может иметь катастрофические последствия. Для предотвращения таких случаев в напорных трубопроводах применяют устройства защиты от гидравлического удара (воздушные клапаны, обратные клапаны и др.), однако применяют также следующие способы, Ключевые слова: Жидкость, удар, давление, воздух, башня, насос, характеристика, устойчивый, неустойчивый, автоматический, расход, двигатель, скорость, гидравлический, геодезический и шлюзовой. Annotation: A sudden change in the velocity of a fluid in a pipe causes a sudden increase in pressure in the fluid, an increase in pressure that can be catastrophic. To prevent such cases, hydraulic shock protection devices (air valves, https://scientific-jl.com/luch/ 3 7 2 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 check valves, etc.) are used in pressure pipes, however, the following methods are also used, Keywords: fluid, shock, pressure, air, tower, pump, characteristic, stable, unstable, automatic, flow, engine, speed, hydraulic, geodetic and lock. Markazdan qochma nasoslarning bosim H-Q xarakteristikasi yuqoridan pasayuvchi egri chiziq shaklida bo‘ladi. Bunday xarakteristikaga ega bo‘lgan nasosda tasodifan qo‘zg‘alish tufayli ish ko‘rsatkichlari o‘zgarganda ish tartibi, yana dastlabki holatga qaytishi ham, qaytmasligi ham mumkin. Masalan, nasosning bosim H-Q egri chizig‘ini quvurning xarakteristikasi A nuqtada kesib o‘tgan bo‘lsin. Quvurni suv sarfi tasodifan ΔQ ga ko‘payib ketganda, quvurning bosim isroflari va undagi bosim H ortib ketadi. Lekin suv sarfi ortganda nasosni bosimi tr kamayadi. Bosimlar farqi suv sarfini pasayishiga va ish tartibi yana A nuqtaga avtomatik ravishda qaytishiga sabab bo‘ladi. Xuddi shu kabi suv sarfi tasodifan ΔQ kamayganda ham ish tartibi A nuqtaga qaytadi. Demak, statik bosim ya’ni geodezik uzatish balandligi H ga teng bo‘lganda, nasos barqaror ish tartibida ishlaydi. g1 Agar ishchi nuqta B deb qabul qilinsa, quvurdagi suv sarfi va bosimni tasodifan ortishi nasosni bosimini yanada ko‘payib ketishiga sabab bo‘ladi. Hosil bo‘lgan bosimlar farqi suv sarfini yanada ortishiga va ishchi nuqtani B dan B 1 holatga siljishiga olib keladi. Nasos ish tartibida beqarorlik holati vujudga keladi. Agar yuqori b’efdagi sig‘imli idishda suv sathi o‘zgarib tursa, ya’ni H g o‘zgaruvchan bo‘lsa, quvurdagi bosim va suv sarfi tasodifan ortganda, nasos bosimi yanada ortadi. Bu esa suv uzatishni ko‘payishiga va idishdagi suv sathini yuqoriga ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Ishchi nuqta B dan o‘ng tomonga siljiydi va nasos ish tartibi D nuqtaga yetganda o‘zgarib, D holatni egallaydi. Suv nasos ichidan teskari yo‘nalishda 2 https://scientific-jl.com/luch/ 3 7 3 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 orqaga qayta boshlaydi va ishchi nuqta D dan C holatga siljiydi, hamda idishdagi 2 1 suv sathi pasayib, geodezik balandlik H dan H qiymatga kamayadi. Shundan g4 g2 so‘ng suv oqimi yo‘nalishi yana oldingi tomonga o‘zgarib, nasos suv uzatishni boshlaydi va idishdagi suv sathi yana ko‘tariladi. Ishchi nuqta C dan B nuqtaga 1 siljiydi. Yuqorida kuzatilgan jarayon avtomatik ravishda qaytariladi, ya’ni nasosning ish tartibi B-D-D -C -B egri chiziq bo‘yicha siljiydi, suv uzatishi Q 2 1 1 d2 dan Q gacha o‘zgaradi. v1 Bosimli quvurlarni materialini tanlashdagi hisobiy bosim ularda gidravlik zarb ta’sirida bosimni ortishini e’tiborga olib belgilanadi. Nasoslarni nobarqaror ish rejimlari jarayonlarida ya’ni ishga tushirish va to‘xtatish davrlarida bosimli quvurlarda gidravlik zarb bilan bog‘liq bosimni ortib ketishi sodir bo‘ladi. Dvigatelni to‘xtatish paytida nasosni aylanish chastotasi, suv uzatishi, bosimi pasayib boradi va biroz muddatdan so‘ng oqimni teskari harakati vujudga keladi. Quvurning keskin burilish B nuqtasida oqimning uzilish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bunday joylarda bosim to‘yingan suv bug‘lari darajasigacha pasayishi oqibatida undan bug‘ va erimagan havo pufakchalari ajralib chiqadi. Suyuqlik oqimining teskari harakatida quvurning BC qismidagi suv ustuni tezligi AB qismidagi suv ustuni tezligidan ortiq bo‘ladi. Bu esa BC va AB suv ustunlarini B nuqtada to‘qnashishi oqibatidagi bosimni keskin ortib ketishiga ya’ni gidravlik zarb hosil bo‘lishiga olib keladi. Quvurlardagi gidravlik zarb natijasida bosimni ortishi quyidagi formula bilan topiladi: https://scientific-jl.com/luch/ 3 7 4 Часть-44_ Том-5_ Май-2025   = а  g V (1) Agarda suyuqlik oqimida uzilish paydo bo‘lsa, ΔH quyidagicha formula bilan aniqlanadi: https://scientific-jl.com/luch/ 3 7 5 Часть-44_ Том-5_ Май-2025   = а  g V + 2 H Г , (2) bu yerda V- oqimning boshlang‘ich tezligi, m/s; g - erkin tushish tezlanishi, m/s2; H - nasosning geodezik uzatish balandligi, m; a - zarb to‘lqini tarqalish tezligi, g m/s. Zarb to‘lqini tarqalish tezligi a quyidagi formula bilan topiladi: a = 1 + E 1 4 D 2 5 E M ; (3) bu yerda 1425-tovushni suvdagi tarqalish tezligi, m/s; D-quvurning diametri, m; E-suvning hajmiy elastiklik moduli (2,1∙