DAVLAT FISKAL SIYOSATI VA BUXGALTERIYA HISOBI: SOLIQ YUKLAMASINING TA’SIRI

Аннотация

Mazkur maqolada davlat fiskal siyosatining buxgalteriya hisobi va xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar faoliyatiga ta’siri o‘rganilgan. Asosiy e’tibor soliq yuklamasining moliyaviy ko‘rsatkichlarga qanday ta’sir etishiga qaratildi. Soliq stavkalari, imtiyozlar va soliqqa oid qonunchilikdagi o‘zgarishlar misolida tahlil olib borildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yuqori soliq yuklamasi korxonalarning sof foydasini kamaytirib, ularning investitsion faolligini pasaytiradi. Shu bilan birga, soliq siyosatining barqarorligi buxgalteriya hisobining shaffofligi va ishonchliligini ta’minlaydi. Xulosa sifatida, soliq yuklamasining optimal darajasini belgilash iqtisodiy barqarorlik va moliyaviy nazorat uchun muhim omil ekani ta’kidlangan. Kalit so‘zlar: fiskal siyosat, soliq yuklamasi, buxgalteriya hisobi, soliq siyosati, moliyaviy hisobot, soliq stavkasi, soliq imtiyozlari, iqtisodiy barqarorlik, tadbirkorlik muhiti. Mamlakat iqtisodiyotini boshqarish va barqaror rivojlantirishda fiskal siyosat muhim rol o‘ynaydi. Fiskal siyosat davlatning byudjet daromadlari va xarajatlarini boshqarish orqali iqtisodiy faoliyatga ta’sir ko‘rsatish vositasi sifatida qaraladi. Uning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan soliq siyosati davlat daromadlarining eng muhim manbai hisoblanadi. Soliq yuklamasi esa xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning moliyaviy barqarorligi, buxgalteriya hisobi va investitsion qarorlariga bevosita ta’sir etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda olib borilayotgan soliq islohotlari — soliq stavkalarining pasaytirilishi, soliqqa tortish bazasining kengaytirilishi va elektron hisob tizimlarining joriy etilishi — tadbirkorlik muhitini yaxshilash va fiskal barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan. Biroq, soliq yuklamasining noto‘g‘ri yoki nomutanosib taqsimlanishi korxonalar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, ushbu maqolada davlat fiskal siyosatining, xususan, soliq yuklamasining buxgalteriya hisobi va xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning moliyaviy holatiga ta’sirini o‘rganish maqsad qilingan. Mavzuni chuqur tahlil qilish orqali fiskal siyosat va soliq yuklamasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlanadi hamda amaliy takliflar shakllantiriladi. Adabiyotlar tahlili 46 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Fiskal siyosat va uning iqtisodiyotga ta’siri ko‘plab mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan keng o‘rganilgan. Jumladan, A. Smith va J. Keynes kabi klassik iqtisodchilar soliq siyosatini iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlikning bosh omillaridan biri sifatida ta’riflaganlar [1,2]. Keynesiy nazariyada davlat xarajatlari va soliq tushumlari orqali iqtisodiy sikllarni muvozanatlash muhim deb qaraladi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda fiskal siyosat bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda. “2020–2025 yillarga mo‘ljallangan soliq siyosatini takomillashtirish konsepsiyasi”da belgilanganidek, soliq stavkalarini pasaytirish, soliq imtiyozlarini optimallashtirish, shaffoflikni ta’minlash va raqamli texnologiyalarni joriy qilish fiskal barqarorlikni mustahkamlashda asosiy yo‘nalishlar sifatida qayd etilgan [3]. Mahalliy mualliflar, masalan, X. Tursunov (2022), o‘z tadqiqotida soliqlarning moliyaviy natijalarga bevosita ta’sirini tahlil qilgan va yuqori soliq yuklamasi korxonalar foydaliligini pasaytirishini ko‘rsatgan [4]. Shu bilan birga, N. Jo‘raev (2021) esa buxgalteriya hisobi amaliyotida soliq hisobotining murakkabligi, ayniqsa kichik biznes sub’yektlari uchun resurs sarfini oshirayotganini ta’kidlaydi [5]. Xalqaro tadqiqotlar ham shuni ko‘rsatadiki, soliq yuklamasining o‘rta va uzoq muddatli ta’siri turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, IMF va OECD hisobotlarida aytilishicha, yuqori soliqlar qisqa muddatda byudjet tushumlarini oshirsa-da, uzoq muddatda investitsiyalarni cheklashi mumkin. Shu boisdan, fiskal siyosatda soliq yukining balansli darajasini saqlash zarurligi ta’kidlanadi [6,7]. Shuningdek, buxgalteriya hisobi nuqtayi nazaridan qaralganda, soliq siyosatining murakkabligi yoki barqaror emasligi hisob yuritish aniqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Amaldagi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun va xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) soliq va moliyaviy hisobotlarni uyg‘unlashtirish zaruriyatini ko‘rsatadi [8,9]. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, fiskal siyosatning muvaffaqiyati soliq yuklamasining maqbulligiga, soliq qonunchiligining soddaligi va barqarorligiga, shuningdek, buxgalteriya hisobining sifatli yuritilishiga bevosita bog‘liqdir. Tahlil va natijalar O‘zbekiston Respublikasida fiskal siyosatni modernizatsiya qilish bo‘yicha so‘nggi yillarda amalga oshirilgan chora-tadbirlar soliq yuklamasining tadbirkorlik sub’yektlariga ta’sirini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Xususan, 2019- yildan boshlab yuridik shaxslar uchun foyda solig‘i stavkasi 14% dan 12% ga 47 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference pasaytirildi, aylanmadan olinadigan s