XAYRIDDIN SULTONOV ASARLARIDAGI EMOTSIONAL-EKSPRESSIV LEKSIKANING IFODA SIFATIDAGI ROLI

Аннотация

Ushbayriddin Sultonov ijodida emotsional-ekspressiv leksik maqolada emosional-ekspressiv leksik mahsulotning qo'llanish xususiyatlari, hujjat matndagi ifodaviy yuklamasi, obrazlar ishtirokidagi ahamiyati, o'quvchiga ta'sirchanlik nazoratidagi o'rni tahlili. Kalit so'zlar: emotsional leksika, ekspressivlik, stilistik vosita, badiiy ifoda, Sultonov, obrazlilik. Ada matnning ta'sirchanligi, o'quvchiga etkazib beriladigan g'oya va hissiyot kuchi, asosan, til orqali ifodalanadi. Bunda emotsional va ekspressiv leksika muhim rol o'ynaydi. Xayriddin Sultonovning adabiyot-publitsistik va ilmiy asarlarida bu leksik mahsulotlarning o'rni katta kasb ahamiyatiga ega bo'ladi. U o'zining teran tafakkuri, til sezgirligi orqali emotsional-mazmuniy kuchga ega bo'lgan birliklar orqali o'quvchini fikrga, hisga undaydi. O‘zbekistonning jo‘shqin gobelenlaridan bo‘lgan adabiy maestro Xayriddin Sultonov o‘zining teran mushohadalari va hissiy teranligi bilan kitobxonlarni maftun etadi. Boy madaniy merosga boy zaminda tug‘ilgan Sultonovning hayotiy tajribasi va tarbiyasi uning adabiy ijodiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Sultonov qalami sahifalar bo‘ylab raqsga tushadi, insoniyat kechinmalariga mos keladigan ertaklarni to‘qiydi. Uning asarlari borliqning murakkabliklarini o'rganadi, sevgi, yo'qotish va hayotimizga rang beradigan son-sanoqsiz his-tuyg'ularni o'rganadi. Sultonov o‘z asari orqali inson qalbining yorqin portretini chizib, o‘quvchilarni o‘z his-tuyg‘ulari chuqurligi haqida mulohaza yuritishga chorlaydi. Emotsional leksika his-tuyg'uni ifodalovchi, sub'ektiv baho bildiruvchi so'zlardir. Ekspressiv leksika esa tilning obrazlilik, ifoda kuchli, ta'sirchanlik suyuqlik kuchaytiruvchi majmuasidir. Ular ko'pincha sifatli ma'no yukini saqlab xizmat qiladi: metafora, epitet, ba'zan ijtimoiy-lingvistik birliklar, kinoya, qarama-qarshi obrazlar, aforizmlar va tashqi ko'rinish. Adabiyotdagi emotsional-ekspressiv leksika deganda o‘quvchilarda kuchli his-tuyg‘ularni uyg‘otuvchi so‘z va tillardan foydalanish tushuniladi. Ushbu lingvistik vosita muallifning qarashi va o‘quvchi qalbi o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘taydi va hikoyani chuqurroq bog‘lash va tushunish imkonini beradi. So'zlarni sinchkovlik bilan tanlash orqali mualliflar o'quvchilarni hikoyaning markaziga olib boradigan his-tuyg'ularning gobelenini yaratishlari mumkin. Shekspir 51 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference tragediyalarining yurakni larzaga soladigan nasridan Rumiy she’riyatining o‘tkir misralarigacha tuyg‘u tili adabiyotda qudratli kuchdir. “Sog‘inish”, “azob”, “ekstaz” kabi so‘zlar kitobxonlarda son-sanoqsiz his-tuyg‘ularni uyg‘otish, ularni muallif yaratgan dunyoga singdirish qudratiga ega. Xayriddin Sultonovning asarlarida vaziyatni yangilash ega emotsional-ekspressiv birliklar keng qo'l harakati: Baholovchi birliklar: “vahshiyona, qudratli, ulug', buzg'unchi, asl, najotkor, muqaddas, jaholatli” kabi so'zlar orqali muallif voqelikni baholaydi, o'quvchining hissiy reaktsiyasini uyg'otadi. Hissiy dialoglar va ichki monologlar: “Nechun shunchalar jim edik biz?!” kabi ritorik savollar bilan to'la jumlalar orqali o'quvchining dard bilan bo'lishishiga erishiladi. Metafora va iboraviylik: “So'z – yurakning nidosi”, “Til – ma'naviyat ko'zgusi”, “Adabiyot – xalq ruhining in'ikosidir” kabi birikmalar muallifning ekspressiv til uslubini ko'rinishi. Sultonov milliylik va ma'naviyat yozganda, o'zbek xalqining qadriyatlari haqida emotsional yuklama orttirgan so'zlardan qarab: ona tilim, yurt, vijdon, or- sharaf, halollik, o'zlik, jasorat, sadoqat, farzandlik burchi. Bu birliklar o'zbek madaniy ongida kuchli semantik-assotsiativ manoga ega bo'lib, emotsional ta'sirchanlikni kuchaytiradi. Sultonov o'z maqola va asarlarida ekspressiv so'zlar yordamida kuchli dramatik effekt hosil qiladi. U jamiyatdagi og'riqli masalalarni ta'sirchan, hisyotlarga boy tilda ifodalaydi. Masalan, jamiyatdagi ma'naviy faoliyatni "so'zsiz faryod", "savodsizlikdan balandroq tovushlar yo'q" kabi obrazli iboralar bilan ta'riflaydi. Sultonov ijodida emotsional til ishq, yo‘qotish mavzularini, insoniy munosabatlarning nozik tomonlarini o‘rganishda vosita vazifasini o‘taydi. Sultonov so‘zlardan mohirona foydalanishi orqali inson ruhiyatining tub-tubiga kirib boradi, qalbi va qalbi murakkab tomonlarini ochadi. Sultonov his- tuyg‘ularni nafosat va teranlik bilan etkazish uchun turli adabiy usullardan foydalanadi. Sultonov ijodi jonli obrazlardan tortib lirik nasrgacha bo‘lgan tuyg‘u simfoniyasi bo‘lib, o‘quvchilarni his-tuyg‘ular hukmron bo‘lgan, insoniy kechinmalarni ochib beradigan dunyoga tortadi. Sultonov ijodida muhabbat va yo‘qotish o‘zaro bog‘lanib, o‘quvchilarning qalbini tortadigan tuyg‘ularning jo‘shqin gobelenini yaratadi. Sultonov ushbu mavzularni o'rganish orqali o'quvchilarni insonlar o'rtasidagi munosabatlarning go'zalligi va og'rig'i haqida fikr yuritishga taklif qiladi, sevgining mo'rt, ammo bardoshli tabiatini yoritadi. 52 THEORET