XAYRIDDIN SULTONOVNING ASARLARIDA METAFORA, METONIMIYA VA BOSHQA SEMANTIK TARKIBNING QO'LLANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada taniqli adabiyotshunos olim Xabar Sultonov ijodida ijodiy tilning ijodiy ijodi – metafora, metonimiya, sinekdoxa, antonomiya kabi ishlab chiqarish semantik ishlab chiqarishning, hujjat poetik matndagi estetik hamda kon yuklamasi tahlili. Sultonovning asarlarida bu mahsulotning badiiy tafakkur, obrazli tilning ifodadagi o'rni va til madaniyatini boyitishdagi ahamiyati yoritiladi. Kalit so'zlar: Xayriddin Sultonov, metafora, metonimiya, seXayriddin Sultonov, metafora, metonimiya, semantik vosita, poetik tafakkur, badiiy til, obrazlilik, til estetikasi. Zamonaviy o'zbek adabiyotshunosligida badiiy matnning semantik qatlamlarini tahlil qilish metodologik elementlardan biri sanaladi. Til va tafakkur munosabatlarini, sifatli obrazlarning semantik asoslarini baholash, tilda qanday ifodalashni bugungi kunda adabiy tahlilning markaziy masalalaridan biridir. Bu boradagi Xayriddin Sultonovning adabiy-nazariy qarashlari alohida e'tiborga loyiqdir. Uning asarlarida poetik nutq, badiiy obraz tahlil va tilning semantikiga zarar etkazish qobiliyati. ilda metafora, metonimiya va boshqa semantik tarkibdan foydalanish inson muloqoti va idrokining asosiy jihati hisoblanadi. Bu lingvistik vositalar so‘zlovchilarga murakkab g‘oyalar va his- tuyg‘ularni ixcham va jonli tarzda yetkazish imkonini beradi va shu orqali nutqining teksturasi va chuqurligini boyitadi. Ayniqsa, metafora bir-biridan farq qiluvchi tushunchalar o‘rtasida o‘xshatishlar keltirib, yangi ma’no qatlamlarini yaratish orqali atrofimizdagi dunyo haqidagi tushunchamizni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Metafora tilning estetik sifatini oshiribgina qolmay, balki turkumlashtirish, fikr yuritish, muammoni yechish kabi bilish jarayonlarini ham osonlashtiradi. Metonimiya yana bir kuchli lingvistik vosita bo'lib, u o'zaro bog'liq tushunchalar yoki tasvirlarni uyg'otish uchun bir so'zning boshqa so'z bilan bog'lanishiga tayanadi. Ushbu almashtirish shakli ko'pincha kundalik tilda ma'lum bir misol orqali kattaroq kontseptual toifaga murojaat qilish uchun ishlatiladi, masalan, moliya sanoati uchun "Uoll-strit" yoki kino sanoati uchun "Gollivud" dan foydalanish. Metonimiya nutqda uyg'unlik va uyg'unlikni yaratishda ayniqsa samaralidir, chunki u ma'ruzachilarga g'oyalar va ob'ektlar 102 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference o'rtasida bir-biriga bog'liq bo'lmagan mazmunli aloqalarni yaratishga imkon beradi. Metafora — badiiy tilning eng qudratlidan biri sifatida Sultonovning nazariy qarashlarida chuqur tahlil qilingan. Uning ta' urishicha, metafora orqali yozuvchi yoki shoir insonning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, ijtimoiy munosabatlarga bo'lgan munosabati, falsafiy fikrlari va estetik dunyoqarashini ifodalaydi. Masalan, Alisher Navoiy, G'afur G'ulom, Oybek kabi ijodkorlar tilida yaratilgan "ko'ngil ko'zgusi", "g'am dengizi", "umid nuri" kabi iboralar inson ruhiyatining badiiy talqinini ifodalaydi. Sultonov metaforani falsafi obrazi , texnika obrazi va ijtimoiy metafora kabi turlar asosida tahlil qiladi. U metafora vositasida xalq tafakkurining chuqur qatlamlari ochilishini ta'kidlaydi. Tildagi semantik tarkib metafora va metonimiyadan tashqari, muloqotning boyligi va moslashuvchanligiga hissa qo'shadigan keng ko'lamli lingvistik hodisalarni o'z ichiga oladi. Bularga ko‘p ma’nolilik, bitta so‘z yoki iboraning ko‘p ma’nolarining mavjudligi va bo‘lak butunni yoki aksincha ifodalangan sinekdoxani o‘z ichiga oladi. Tilning o'ziga xos noaniqligi va moslashuvchanligidan foydalangan holda, ma'ruzachilar ma'noning nozik tuslarini etkazishi va nutqning turli elementlari o'rtasidagi murakkab munosabatlarni etkazishi mumkin. Metafora, metonimiya va boshqa semantik tarkibdan faqat og'zaki til bilan chegaralanib qolmaydi, balki vizual va imo-ishorali muloqotga ham taalluqlidir. Masalan, mavhum tasvirlar yoki his-tuyg'ularni aniq tasvirlar orqali tashqi ko'rinish uchun vizual metafora ishlab chiqarish, grafik dizayn va san'atda qo'shimcha tasvir. Imo- ishora ham metonimiya shaklida xizmat qilishi mumkin, bunda o'ziga xos xususiyat yoki yuz ifodalari kattaroq g'oyalar yoki urinishlar uchun turadi. Muloqotning bir nechta usullaridan olib holda, ma'ruzachilar o'z xabar ifodaliligi va ta'sirini qurishi mumkin. Metonimiyaga yaqinlik asosida bir narsa o'rniga boshqasini yaratishda bo'lib, badiiy til ko'p vositali vositali obraz. Xayriddin Sultonov adabiy matn tahlilida metonimiyadan o'tish orqali matndagi yashirin mazmun qatlamlarini ochish ta'kidlaydi. U Oybekning "Qutlug' qon" romanida "qo'llar yozuvchining yuragini aytadi", "yuraklar shivirlaydi" kabi iboralarni tahlil qilgan holda, bu qurilmalar orqali voqelikning texnik tasviri yaratilishini ko'rish mumkin. Sultonov ijodida sinekdoxa – "juz orqali butun" yoki "butun orqali juz" ifodalash sifatida tahlil qiladi. Masalan, "ko'zlar yig'ladi" deyish orqali butun inson iztirobi tushuniladi. Bu obrazlar poetik matnda umumlashtirish, timsollashtirish va hissiy