XAYRIDDIN SULTONOV ASARLARIDA ZAMONAVIY LEKSIK BIRLIKLARNING AKS ETISHI

Аннотация

Ushbu maqolada taniqli adabiyotshunos Xayriddin ilmiy va publitsistik asarlarida. Sultonov tilidagi yangilanishlar, ijtimoiy-siyosiy va madaniy voqeliklarga mos shakllangan yangi so'zlar va terminlarning aks etishi o'rganiladi. Kalit so'zlar: zamonaviy leksika, leksik yangilanish, Sultonov, adabiy til, ijtimoiy tafakkur, stilistik funksional birliklar. Zamonaviy adabiyot til – bu faqat o'zgarayotgan lug'at boyligi emas, balki xalqning tafakkuridagi, dunyoqarashidagi o'zgarishlarning ifodasi hamdir. Xayriddin Sultonov o'zining ilmiy va adabiyot ishlanmalarida milliy klassik leksik qatlamga, balki zamonaviy til muammolariga ham katta e'tibor bergan. U o'z asarlarida bugungi kun o'zbek tilining o'zgaruvchanligi, yangilanishi va badiiylik bilan uyg'unlashgan holdani ko'rsatishga intiladi. Xayriddin ijodida avval adabiyotda keng qo‘llanilmagan so‘z va iboralarning boy gobelenini ko‘rishimiz mumkin. Ushbu zamonaviy leksik birliklar ko‘pincha XVI asrdagi o‘zbek jamiyatiga boshqa til va madaniyatlarning ta’sirini aks ettiradi. Chunonchi, Xayriddin she’riyatiga forsiy va arabcha so‘zlarni tez-tez singdirib, ijodiga nafosat, teranlik tuyg‘usini qo‘shadi. Qolaversa, Xayriddinning zamonaviy leksik birliklardan safari ham uning she'riyatda yangilik va tajribaga sodiqligini ko'rsatadi. Xayriddin o'z ijodiga yangi so'z va iboralarni singdirish orqali an'anaviy o'zbek she'riyat chegaralarini oshirib, o'zini zamondoshlaridan ajratib turadigan o'ziga xos uslub yarata oldi. Zamonaviy leksik birliklar deganda, so'nggi davrlarda o'zbek tiliga kirib kelgan yoki faol qo'llanayotgan yangi so'zlar, so'z birikmalari, terminlar, zamonaviy jamiyat hodisalarini ifodalovchi birliklar tushuniladi. Ular texnologiya, siyosiy, madaniy, maishiy va boshqa ijtimoiy sohalarga doir bo'lishi mumkin. Xayriddin Sultonovning “O'zlik iztirobi”, “So'z sehri”, “Jasorat saboqlari” kabi kitoblarida zamon ruhi bilan uyg'un zamonaviy leksik birliklar mavjud. Ular orqali muallif: -yangi ijtimoiy realiyalarni ( globalizatsiya, mafkura, matbuot erkinligi, jamiyat taraqqiyoti ), -axborot texnologiyalari asosidagi terminlarni ( informatsiya, kompyuter, media, sayt, texnika ), 103 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference -siyosiy-huquqiy terminlarni ( mustaqillik, suverenitet, demokratiya, konstitutsiya, parlament ) san'atkashlik bilan yoritadi. Sultonov ushbu birliklarni me'yorida, poetik til bilan uyg'un holda qo'llaydi va fayl matni hamda madaniy yukini yuklab olish. Qolaversa, Xayriddin ijodida zamonaviy leksik birliklarning qoʻllanishi Oʻzbekiston ijtimoiy-siyosiy manzarasining oʻzgarib borayotganini aks ettiradi. Mintaqada turli imperiya va madaniyatlar, jumladan, Temuriylar va Safaviylar saltanatlari taʼsirida boʻlganligi sababli, Xayriddin sheʼriyatida oʻsha davrda oʻzbek jamiyatida mavjud boʻlgan turli til taʼsirlari oʻz aksini topgan. Qolaversa, Xayriddinning hozirgi zamon leksik birliklarini qo'llashi ham uning tilni chuqur anglaganligini, murakkab his-tuyg'u va g'oyalarni amalga oshirishni namoyon etadi. She'riyatiga yangi so'z va iboralarni singdirish orqali Xayriddin o'z fikr va tuyg'ularini yanada nozik va nafosatli ifoda eta oldi, ijodiga teranlik va murakkablik kiritdi. Sultonov asarlarida bugungi kundagi ijtimoiy o'zgarishlar, yangi yuksalishlar, zamonaviy yuksalishlar ifodasi sifatida ko'rinishdagi faol qo'shimchalar: Erkin fikr, yangi avlod, ma'naviy meros, innovatsion biznes, yoshlar siyosati, taraqqiyot bosqichi, yangilanish, ijtimoiy faollik, milliy uyg'onish. Bu so'zlar oddiygina zamonaviy termin emas, balki badiiy ma'no yuklangan konsept sifatida bo'lib, ular orqali muallif xalq tafakkuridagi o'zgarishni, madaniy-milliy yangilanishni ko'rinishida. Zamonaviy leksik birliklarning shaxsiy narsa – matnda sun'iy ko'rinishi, tasvir ifodadan yiroq qilibdir. Ammo Sultonov bu birliklarni adabiy uslubga mos holda kiritadi, ularning poetik metaforalar, stilistik figuralar orqali boyitadi. Misol uchun: “Ma’naviyi immunitet zaif jamiyatda mafkura shamoli kuchli esadi”. Bu jumlada “ma'naviy immunitet” va “mafkuraviy shamolning” birikmalari zamonaviy va badiiy ifoda uyg'unlashuviga materiallar misoldir. Sultonov tilshunos sifatida zamonaviy tilshunoslik terminlarini ham ilmiy matnlariga joriy: konsept, struktura, diskurs, lingvomadaniyat, madaniy kod , kabi so'zlar uning maqolalarida va monografiyalarida qat'iy ilmiy asos bilan qo'llanadi. Bu esa uni zamonaviy lingvistik tendensiyalarni chuqur anglatuvchi olim sifatida ko'rsatildi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Xayriddin ijodida hozirgi zamon leksik birliklarining aks etishi uning ijodkorligi, yangilikka intilishi, tilni chuqur anglaganligidan dalolatdir. She’riyatiga yangi so‘z va iboralarni kiritish orqali Xayriddin o‘zini zamondoshlaridan ajratib turadigan o‘ziga xos va o‘ziga xos uslub yarata oldi. Uning zamonaviy leksik birliklardan foydalanishi ham XVI asr 104 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference davomida o‘zbek jam