O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING STRATEGIK YO‘NALISHLARI VA ISTIQBOLLARI

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, xususan, "Harakatlar strategiyasi", "2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi" hamda "O‘zbekiston – 2030" strategiyasi doirasida belgilangan ustuvor vazifalar tahlil qilingan. Tadqiqot inklyuziv ta’limni amalga oshirishning huquqiy-me’yoriy asoslari, erishilgan yutuqlar, mavjud muammolar va ularning yechimiga qaratilgan takliflarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, inklyuziv ta’limning milliy ta’lim tizimidagi o‘rni va uning ijtimoiy ahamiyati baholangan. Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, alohida ta’lim ehtiyojlari, Harakatlar strategiyasi, Taraqqiyot strategiyasi 2022-2026, O‘zbekiston – 2030, ta’lim islohotlari, nogironligi bo‘lgan bolalar, pedagogik texnologiyalar, ijtimoiy integratsiya, ta'limda tenglik. Global miqyosda ta’limning barcha uchun ochiqligi va teng imkoniyatlar yaratish tamoyili tobora mustahkamlanib bormoqda. Bu jarayonda alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolalarni umumta’lim tizimiga jalb etish, ya’ni inklyuziv ta’limni joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Inklyuziv ta’lim – bu nafaqat nogironligi bo‘lgan bolalarni, balki turli xil o‘quv qiyinchiliklariga duch kelayotgan, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar farzandlari, milliy ozchilik vakillari va boshqa ehtiyojmand guruhlarni ham o‘z ichiga olgan keng qamrovli yondashuvdir. Uning asosiy maqsadi – har bir bolaning individual xususiyatlari va imkoniyatlarini hisobga olgan holda sifatli ta’lim olishini ta’minlash, ularning ijtimoiy integratsiyalashuviga ko‘maklashishdir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, ta’lim sohasini isloh qilishga, uni xalqaro standartlarga moslashtirishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. So‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu boradagi sa’y-harakatlar Birlashgan Millatlar Tashkilotining "Nogironlar huquqlari to‘g‘risida"gi Konvensiyasining (2021-yilda ratifikatsiya qilingan) tamoyillariga hamohangdir. Mazkur konvensiya inklyuziv ta’lim tizimini barcha darajalarda rivojlantirish majburiyatini yuklaydi. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni tashkil etish va rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan qator milliy strategik hujjatlar bu jarayonning izchil va tizimli olib borilishini ta’minlashga qaratilgan. Xususan, 2017-2021 yillarda amal qilgan "Harakatlar strategiyasi" ijtimoiy sohani, jumladan, ta’lim tizimini modernizatsiya qilish uchun muhim zamin yaratdi. Undan keyingi muhim bosqich – "2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi"da inklyuziv ta’limni rivojlantirish aniq maqsad va vazifalar bilan belgilab berildi. Uzoq muddatli istiqbolga mo‘ljallangan "O‘zbekiston – 2030" strategiyasi esa inklyuzivlikni jamiyat hayotining barcha jabhalariga singdirish, har bir shaxsning qadr-qimmatini ta’minlashga asoslangan inklyuziv jamiyat qurishni ko‘zda tutadi. 100 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Ushbu ilmiy maqolaning asosiy maqsadi – O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning tashkil etilishi va rivojlanishini yuqorida qayd etilgan milliy strategiyalar doirasida tahlil qilish, bu boradagi yutuqlar, dolzarb muammolar va ularni bartaraf etishning ilmiy asoslangan yechimlarini taklif etishdan iborat. Tadqiqotning asosiy ilmiy savoli quyidagicha: O‘zbekistonning milliy rivojlanish strategiyalarida belgilangan inklyuziv ta’limga oid maqsadlar amaliyotda qanchalik samarali ro‘yobga chiqarilmoqda va bu jarayonni yanada takomillashtirish uchun qanday ilmiy-amaliy choralarni ko‘rish lozim? Inklyuziv ta’lim muammosi xalqaro miqyosda ham, O‘zbekistonda ham ko‘plab olimlar va tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Xalqaro tadqiqotlarda T. Booth, M. Ainscow, G. L. Porter, D. Mitchell kabi olimlarning ishlari inklyuziv ta’limning nazariy asoslari, tamoyillari va amaliy jihatlarini yoritishga katta hissa qo‘shgan. Ular inklyuzivlikni shunchaki nogironligi bo‘lgan bolalarni umumiy sinflarga joylashtirish emas, balki butun ta’lim tizimini o‘zgartirish, barcha o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondiradigan moslashuvchan va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish sifatida talqin etishadi. O‘zbekistonlik olimlardan M.X. Xolxo‘jayeva, D.A. Abduraxmanova, N.O. Egamberdiyeva, Sh.Sh. Shomaxmudova va boshqalarning ilmiy ishlarida mamlakatimizda inklyuziv ta’limni joriy etishning o‘ziga xos xususiyatlari, pedagogik-psixologik jihatlari, kadrlar tayyorlash masalalari hamda me’yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish yo‘nalishlari tadqiq etilgan. Ushbu tadqiqotlar O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish uchun ilmiy-nazariy asos yaratgan. Ushbu ilmiy tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar va usullardan foydalanildi: 1. O‘zbekiston Respublikasining inklyuziv ta’limga oid qonun hujjatlari ("Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonun, "Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi Qonun), Prezident Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, tegishli vazirlik va