SUG‘ORILADIGAN EKIN YERLARDAN FOYDALANISH TAHLILI

Аннотация

This article analyzes the state of use of irrigated arable land in the Republic of Uzbekistan. Irrigated land is the main production resource in agriculture, and its effective use is of great importance in ensuring food security and increasing the stability of the agricultural sector. During the study, the current state of irrigated arable land, the natural, economic and social factors affecting it, as well as the need to introduce resource-saving technologies were studied. Since the salinity level and reclamation status of irrigated lands directly affect their productivity, it is proposed to form a monitoring system using GIS technologies. In particular, proposals are put forward for the rational use of water resources, the introduction of modern irrigation systems, and the development of agrotechnical measures. 3-To’plam 1-son Mart , 2025 172 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari Kalit so‘zlar: Sug‘oriladigan ekin yerlar, yer resurslari, meliorativ holat, sho‘rlanish, qishloq xo‘jaligi, suv tanqisligi, resurs tejash, sug‘orish samaradorligi, tuproq unumdorligi. Ключевые слова: Орошаемые пахотные земли, земельные ресурсы, мелиорация земель, засоление, сельское хозяйство, дефицит воды, ресурсосбережение, эффективность орошения, плодородие почв. Keywords: Irrigated arable land, land resources, land reclamation, salinity, agriculture, water scarcity, resource conservation, irrigation efficiency, soil fertility. Kirish. Jahon resurslari institutining bashoratiga ko‘ra, 2040-yilga borib O‘zbekiston suv tanqisligi eng yuqori bo‘lgan 33 ta mamlakatning biriga aylanadi. Hosildorlikning kamayishi oziq-ovqat xavfsizligi va to‘lov balansi uchun jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi, bu esa suv resurslarini barqaror boshqarish va qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishda resurstejamkor texnologiyalarni qo‘llash zaruratini yuzaga keltiradi[159; Elektron resurs]. Respublikamiz yer resurslari 44,5 mln gektarni tashkil etadi. Shundan 57,3% qishloq xo‘jaligi uchun ajratilgan. Respublikamiz yer resurslari arid iqlim sharoitida joylashganligi uchun qishloq xo‘jaligi faqat sug‘orma dehqonchilik asosidagina rivojlanishi mumkinligini taqoza etadi [2; 459-b]. Sug‘oriladigan ekin yer maydonlar maxsus muhofaza qilinishi lozim va ularning sug‘orilmaydigan yerlar jumlasiga o‘tkazilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Sug‘oriladigan qishloq xo‘jalik yerlarini korxonalar, binolar va inshootlar qurilishi uchun berishga O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qaroriga binoan yo‘l qo‘yiladi. 3-To’plam 1-son Mart , 2025 173 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari Sug‘oriladigan ekin yer maydonlarida paxta va bug‘doy kabi strategik ahamiyatga ega bo‘lgan ekinlar hamda aholi ta’minoti uchun zarur bo‘lgan sabzovot, poliz, kartoshka va bog‘dorchilik-uzumchilik mahsulotlari, chorva uchun yem-xashak va ozuqa mahsulotlari va boshqalar yetishtiriladi [3; 34-b.]. 2024-yilda qishloq xo‘jaligi mahsuloti mamlakat bo‘yicha jami [161; Elektron resurs]: - 9 million tonna don; - 3 million tonnadan ortiq paxta; - 16 million tonnadan ziyod sabzavot va poliz; - 5 million tonna meva va uzum; - 4 million tonna kartoshka; - 15 million tonnadan ko‘p go‘sht va sut; - 30 ming tonna pilla yetishtirildi. Tahlillarga ko‘ra, sug‘oriladigan ekin yer maydonlardan foydalanish va ularning holatiga quyidagi ko‘rsatkichlar ta’sir ko‘rsatadi foydalanilmayotgan va ratsional foydalanilmayotgan yerlarning mavjudligi, sifati va miqdori 1- rasm. 1-rasm. Sug‘orladigan ekin yer maydonlardan foydalanish tahlili. 3-To’plam 1-son Mart , 2025 174 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari Iqtisodiy omillarga asosan hududlarni asosiy va aylanma fondlar bilan ta’minlanganligi, sug‘oriladigan ekin yer maydonlarda tashkil etilgan qishloq xo‘jalik korxonalari, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining investitsion samaradorligi, ishlab chiqarishning intensivlik darajasi va boshqalar, ijtimoiy omillarga esa: mahalliy aholining turmush darajasi, mehnatga qobiliyatli aholini ish bilan ta’minlanishi, aholi punktlarini zamonaviy injenerli infratuzilmalar bilan ta’minlanganligi va boshqalarni kiritish mumkin. (2- rasm). 2-rasm. Sug‘oriladigan ekin yer maydonlardan foydalanishni tashkil etishga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar. Hozirgi kunda qishloq xo‘jaligida 20 mln gektardan ortiq, shu jumladan 3,2 mln gektar sug‘oriladigan ekin yer maydonlaridan foydalanib, aholining ehtiyoji uchun oziq-ovqat mahsulotlari, iqtisodiyot tarmoqlari uchun zarur xom ashyo yetishtirilmoqda[1]. Sug‘oriladigan maydonlarning unumdorligini oshirish, meliorativ holati va suv ta’minotini yaxshilash maqsadida davlat dasturlari doirasida keng ko‘lamli irrigatsiya va melioratsiya tadbirlari amalga oshirilmoqda. Yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, mavjud kollektor-zovur tarmoqlarini tozalash, ta’mirlash, yangi kollektor-zovur tarmoqlarini qurish, sug‘oris