12–14 YOSHLI FUTBOLCHILARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI ASOSIDA MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

This article analyzes the physiological and psychological development of 12– 14-year-old football players and outlines methods for improving their special physical and technical training. The study finds that due to significant individual variations in growth, coordination, and muscular development at this age, training programs must be personalized. The article provides scientifically supported recommendations aimed at enhancing the physical and technical capabilities of young athletes. Keywords: Young football players, physiological characteristics, special training, technical actions, physical development, endurance, coordination, speed, sports training, 508 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 psychological stability, training load, growth phase, reaction, biological approach, football technique. Kirish. Futbol jahon miqyosida eng ommabop sport turlaridan biri bo‘lib, unda yuqori natijalarga erishish uchun sportchining jismoniy, texnik va psixologik tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. 12–14 yosh oralig‘i esa sportchilar uchun o‘sishning faol bosqichi bo‘lib, bu davrda organizmda fiziologik o‘zgarishlar, mushak-skelet tizimi rivoji, va koordinatsion qobiliyatlar jadal rivojlanadi. Shu boisdan ham, bu yoshdagi futbolchilar uchun mashg‘ulotlar mazmuni, yuklamasi va davomiyligi ularning individual xususiyatlariga moslashtirilgan bo‘lishi zarur. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda futbol maktablari va akademiyalarida mashg‘ulot olib borayotgan yosh sportchilar soni keskin ortib bormoqda. Bu holat ularning texnik va jismoniy salohiyatini ilmiy asoslangan metodlar bilan shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, 12–14 yosh oralig‘i futbolchining keyingi faoliyatida hal qiluvchi rol o‘ynaydigan bosqich hisoblanadi. Ilmiy yangiligi. Tadqiqotda ilk marotaba 12–14 yoshli futbolchilarning biologik yoshi, jismoniy imkoniyatlari, ruhiy holati, koordinatsion va reaksiya ko‘rsatkichlari asosida mashg‘ulot tizimi ishlab chiqildi. Ushbu tizim futbolchilarga bir xil emas, balki shaxsiylashtirilgan yondashuvni taklif qiladi. Maqsad va vazifalar. Tadqiqotning asosiy maqsadi – 12–14 yoshdagi yosh futbolchilarning fiziologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning maxsus jismoniy va texnik tayyorgarligini takomillashtirishdir. Asosiy vazifalar: A) O‘sish sur’ati va mushak kuchining tahlili B) Koordinatsiya, chidamlilik va tezlik sifatlarini o‘rganish C) Texnik harakatlarni yoshga mos holda o‘zlashtirish metodikasini ishlab chiqish D) Motivatsiya va psixologik barqarorlikni shakllantirish Fiziologik o‘zgarishlar. 12–14 yosh davri o‘sishning eng jadal bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda organizmda quyidagi muhim o‘zgarishlar yuz beradi: A) Bo‘y va vaznning keskin ortishi: Odatda o‘g‘il bolalarda bu davrda bo‘y 6–9 sm, vazn esa 5–8 kg atrofida ortadi. Bu esa harakat muvozanatini vaqtincha izdan chiqarishi mumkin. B) Mushak massasining oshishi: Gormonlar ta’sirida mushaklar faol rivojlanadi, lekin ular hali to‘liq funksional kuchga ega emas. Bu esa mushaklar charchashiga va ortiqcha yuklama berishda zo‘riqishlarga olib kelishi mumkin. C) Suyaklarning mo‘rtligi: Suyak to‘qimalari tez o‘sadi, lekin minerallashuvi sekin kechadi, bu esa jarohatlanish xavfini oshiradi. Ayniqsa, tizzalar va tovonlarda og‘riq (Osgood- Schlatter sindromi) kuzatilishi mumkin. Amaliy maslahat: Shu sababli mashg‘ulotlar individual monitoring asosida o‘tkazilishi va ortopedik profilaktikani inobatga olgan holda rejalashtirilishi lozim. Jismoniy ko‘rsatkichlar. Yosh futbolchilar uchun jismoniy ko‘rsatkichlarning to‘g‘ri shakllanishi keyingi sport faoliyati uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi: A) Chidamlilik (aerob baza): 12–14 yosh – yurak-qon tomir tizimi faol rivojlanadigan davr. Shu bois kislorod almashinuvi asosida mashqlar (yugurish, intervalli yugurish) foydalidir. 509 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 B) Tezlik va reaksiya: Neyro-muskulyar bog‘lanmalar faollashadi. Bu yoshda sportchilar harakatga tez moslasha oladi, demak, qisqa masofali spurtlar, tezlik-reaksiya mashqlari juda samarali. C) Koordinatsiya: Fazoviy harakatlar va qaror qabul qilish qobiliyatlari rivojlanadi. Bu esa pozitsiyani tez o‘zgartirish, to‘pni aniqlik bilan boshqarish uchun asosdir. Amaliy maslahat: Jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlariga har doim reaksiya, koordinatsiya, chidamlilik va tezlikni uyg‘unlashtirgan mashqlarni kiritish zarur. Texnik harakatlar. Futbol texnikasi bu yoshda shakllanadi. Sportchilarda harakat stereotiplari hosil bo‘lishi uchun ko‘p takrorli, lekin murakkab bo‘lmagan mashqlar muhim: A) Uzatmalar va qabul qilish: Har xil masofalardan aniq pas berish va qabul qilish texnikasi. Mashqlar: “devorga pas berish”, “juftlikda paslar”. B) To‘pni nazorat qilish: Tovon, boldir, son, ko‘krak va bosh bilan to‘pni qabul qilish va olib yurish. C) Dribbling va fintlar: Chap/o‘ng oyoq bilan yurish, raqibni aldash harakatlari. Bu orqali harakat elastikligi va kombinatorika shakllanadi. D) Zarbalar: Qarshi darvozaga to‘