SHARQ MADANIYATINING DURDONASI: MINIATYURA SAN’ATINING TARIXI VA ZAMONAVIYLIGI

Аннотация

The article provides information about the development of Oriental miniature art, which is considered a part of the art of literature, as an exquisite art of Tabriz, and miniature schools in Eastern countries. The descriptive method is used, and instructions are included about the role of miniatures in the quality of the educational process. Key words : book art, Oriental miniatures, miniature schools, patterns, calligraphy , artwork ЖЕМЧУЖИНА ВОСТОЧНОЙ КУЛЬТУРЫ: ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ МИНИАТЮРНОГО ИСКУССТВА Аннотация: В статье представлены сведения о развитии восточного искусства миниатюры, которое считается частью литературного искусства, как изысканного искусства Тебриза, и школ миниатюры в странах Востока. 75 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Использован описательный метод, включены указания о роли миниатюр в качестве образовательного процесса. Ключевые слова: книжное искусство, восточные миниатюры, школы миниатюры, узоры, каллиграфия, произведение искусства Kirish Ilgari "san’at" so‘zi har qanday foydali mahoratni anglatgan. Poyabzal tikish, metallga ishlov berish, tibbiyot, dehqonchilik va hatto urush san’at sifatida baholangan. Bu sohalar bugungi kunda rassomchilik, haykaltaroshlik, miniatyura, me’morchilik, adabiyot, musiqa va boshqa nafis san’at turlari qatoriga qo‘shilgan. Sharq qadimdan olimlari bilan mashhur bo‘lgan. Ular yaratgan asarlar va qo‘llanmalar ko‘plab fanlar uchun asos bo‘lgan. O‘sha davr asarlari nafaqat mazmun va mohiyat jihatidan, balki adabiyot san’ati mukammal rivojlanganligi bilan ham ahamiyatli bo‘lgan. Devoriy rasmlar, ayniqsa miniatyuralar bilan bezatilgan. Miniatyura san’ati kitobat san’atining bir qismi sifatida yaratilgan va keyinchalik undan alohida yo‘nalish sifatida ajralib chiqqan. Shu sababli miniatyuralar kitob ichidagi mazmunni ochib berishda muhim rol o‘ynaydi. Miniatyura atamasini to‘liq tushunish uchun uning texnikasi, uslubi va shakllarini alohida-alohida ko‘rib chiqish kerak. Bu jihatlar bir butunlikda miniatyura san’atini tashkil etadi. Miniatyura so‘nggi 400-500 yil mobaynida Sharq san’ati merosining muhim qismlaridan biri hisoblanadi. Qo‘lyozmalarni bezash orqali insonparvarlik va asrlar davomida shakllangan ezgu niyatlar ifodalanadi. Miniatyura san’ati tarixini Kamoliddin Behzodsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. U bu san’atning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan va Tabrizni nafis san’at markaziga aylantirgan. U o‘z maktabini yaratgan, ko‘plab shogirdlar yetishtirgan. Behzod Nizomiddin Ganjaviy, Amir Xusrav Dehlaviy, Sa’diy, Abdurahmon Jomiy asarlari uchun miniatyuralar yaratgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, Behzod yetim bo‘lgan va mashhur Hirot rassomi Mirak Naqqosh tomonidan tarbiyalangan. 1507–1510 yillarda Behzod Hirotni bosib olgan Muhammad Shayboniyxon saroyida xizmat qilgan. Shayboniyxon Behzodning san’atiga hurmat bilan qaragan va Temuriylar madaniyatiga e’tibor bergan. Behzod Sharq xalqlari faxri sanalgan. U Hirot va Tabrizda yashab, go‘zal asarlar yaratgan. Uning Tabrizdagi faoliyati haqida Safaviylar saroyidagi faoliyati davomida ma’lumotlar uchraydi. Sa’diy Sheroziyning “Bustan” asari uchun yaratilgan “Yusuf va Zulayho” miniatyurasi Behzodning mashhur asarlaridan biridir. “Xavarnaq qasri qurilishi” miniatyurasi esa mehnatsevar odamlarni tasvirlaydi. Miniatyura nozik san’at bo‘lib, uni yaratish uchun katta e’tibor, ko‘rish qobiliyati va sabr talab etiladi. Yosh rassomlar uchun qadimgi miniatyuralar katta ilhom manbai hisoblanadi. Behzod ham o‘z ustozining asarlaridan o‘rganib, o‘z uslubini yaratgan. 76 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Miniatyura san’atining shaharsozlik dizaynida qo‘llanishi ta’lim jarayonini yanada ijodiy va inklyuziv yo‘nalishga olib keladi. Miniatyura dizaynerlar va talabalarni yakuniy mahsulot emas, balki butun dizayn jarayonini ko‘rsatishga undaydi. Kamoliddin Behzodning shogirdi Mahmud Muzahhib ham Hirotda faoliyat boshlagan. U Behzod uslubini davom ettirib, 1529 yilda Buxoroga kelgan va bu yerda Buxoro miniatyura maktabini rivojlantirgan. O‘rta asrlarda Sharqda alohida maktablar shakllangan. Arab miniatyura maktablari 10–11 asrlarda paydo bo‘lgan. Arab miniatyuralarida haqiqat ramziy shakllarda aks ettirilgan. Mashhur rassom Abdulloh ibn Fadl “Fanakologiya” kitobiga miniatyura ishlagan. Hind miniatyura maktabi o‘rta asrlarda Gujaratda shakllangan. Gujarat uslubida inson figuralari yon tomondan, ko‘zlari esa oldinga qaragan holda tasvirlangan. Hind miniatyura san’ati Baburiylar davrida rivojlangan. Samarqand va Tabrizdan kelgan ustalar hind miniatyurasiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Baburiy uslub “Boburnoma”da o‘z aksini topgan. Bu asar Moskva Sharq xalqlari muzeyida saqlanadi. Mashhur rassomlar – Mirsaid Ali, Abdusamat Shiraziy, Disventa, Farruxbek bu maktabga hissa qo‘shgan. Eron miniatyura maktabining asosiy yo‘nalishlaridan biri – Isfahon maktabi 18 asr