O’SMIRLIK DAVRIDA SHAXSIY IDENTIKLIK VA IJTIMOIY MOSLASHUV

Аннотация

This article analyzes the processes of personal identity and social adaptation in adolescence from a psychological perspective. The specific features of adolescence, the formation of identity, problems encountered in adaptation, as well as modern psychocorrectional methods are highlighted. Theoretical views and practical recommendations on the topic are given. Keywords: Adolescence, identity, social adaptation, psychological development, psychocorrection, modern approaches. KIRISH. Bugungi kunda yoshlar, ayniqsa o’smirlik davridagilarning ruhiy holati, shaxsiy rivojlanishi va jamiyatga moslashuvi psixologiya fanining eng dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. O’smirlik davri inson hayotida muhim o’tish davri bo’lib, unda shaxsiy identiklikni shakllantirish va ijtimoiy muhitga moslashish jarayonlari kechadi. Shu bois, ushbu davr psixologiyasini chuqur o’rganish amaliy psixologiyada muhim ahamiyat kasb etadi. Shaxsiy identiklik insonning o’zini anglash, hayotda o’z o’rnini topish va ijtimoiy muhitda moslashish jarayonida muhim rol o’ynaydi. Ayniqsa, o’smirlik va ilk yosh davrida bu jarayon faollashadi. Zamonaviy psixologiyada identiklik nazariyasi muhim mavzulardan biri hisoblanadi.[1] O’smirlik 10-11 yoshlardan 14-15 yoshlargacha bo’lgan davrni tashkil etadi. Hozirgi o’smirlar o’tmishdoshlariga nisbatan jismoniy, aqliy va siyosiy jihatdan www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 2-son May 2025 151 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi birmuncha ustunlikka ega. Ularda jinsiy yetilish, ijtimoiylashuv jarayoni, psixik o’sisholdinroq namoyon bo’lmoqda. Aksariyat o’quvchilarda o’smirlik yoshiga o’tish, asosan, 5-sinflardan boshlanadi. “Endi o’smir bola emas, biroq katta ham emas” ayni shu ta’rif o’smirlik davrining muhim xarakterini bildiradi. O’smirlik — bolalikdan kattalikka o’tish davri bolib, fiziologik va psixologik jihatdan o’ziga xos xususiyatlari bilan xarakterlanadi. Bu bosqichda bolalarning jismoniy va psixik taraqqiyoti juda tezlashadi, hayotdagi turli narsalarga qiziqishi, yangilikka intilishi ortadi, xarakteri shakllanadi, ma’naviy dunyosi boyiydi, ziddiyatlar avj oladi. O’smirlik balog’atga yetish davri bolib, yangi hislar, sezgilar va jinsiy hayotga taalluqli chigal masalalarning paydo bolishi bilan ham xarakterlanadi. Bu yoshda o’smir rivojida keskin o’zgarishlar ro’y bera boshlaydi. Bu o’zgarishlar fiziologik hamda psixologik o’zgarishlardir.Bo’yga o’sish bir tekis bormaydi: qiz-bolalar 5-7 sm o’ssalar, o’g’il bolalar 5-10 sm o’sadilar. Bo’yiga qarab o’sish paysimon ilk suyaklarning uzunlashishi va umurtqa qismining kattalashishi hisobiga ro’y beradi. [2] O’smirlik yoshining klassik tadqiqotiga nazar solsak, unda turli xil nazariyalar, farazlar va fundamental izlanishlar borligining guvoxi bo’lamiz. O’smirlik yoshiga xos yorqin Psixologik konsepsiyalardan biri XX asrning boshlarida L.S.Vigotskiy (1930) tomonidan yaratilgan madaniy-tarixiy nazariya bo’lib, unda mazkur yosh simptomatikasi, o’smir psixologiyasidagi barqaror va tarixiy o’zgaruvchanlik, uning fenomenlariga oid ilmiy konsepsiyalarning interpretatsiyasi berilgan. L.S.Vigotskiy ta’lim va taraqqiyotning o’zaro masalasini ko’rib chiqdi. Bunda u quyidagi vaziyatni keltirib chiqardi. Bolaga psixik hayotidagi qiyin shakllar muloqot jarayonida shakllanadi, demak muloqot nisbatan tizimlashtirilgan shaklda – o’qitishda rivojlanishni shakllantiradi, yangi psixik ma’lumotlarni vujudga keltiradi, oliy psixik funksiya takomillashtiriladi. Ta’lim psixikaning shakllanishida muhim rol egallab, uning shakllari esa rivojlanish jarayonida o’zgaradi. Psixologiyada identiklik bu insonning o’zini yaxlit va doimiy shaxs sifatida anglashidir. E. Erikson – identiklik nazariyasining asoschilaridan biri. Unga ko’ra, www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 2-son May 2025 152 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi identiklikning shakllanishi ayniqsa o’smirlik davrida muhim bo’ladi. Bu bosqichda shaxs o’zligini topish (identiklik) yoki rol chalkashligi (rol confusion) holatlariga duch keladi. E. Erikson identiklikni psixosotsial rivojlanishning asosiy bosqichi sifatida ko’radi. Unga ko’ra, o’smirlikda shaxs o’zligini anglashga harakat qiladi. Psixologiyada identiklik (lotincha identitas – “o’zlik”, “o’xshashlik”) bu shaxsning o’zini biror doimiy, yaxlit, mantiqan izchil individ sifatida anglashidir. Identiklik o’z-o’zini tanib olish, ijtimoiy guruhlarda o’z o’rnini topish va o’z hayot yo’lini belgilashda asosiy rol o’ynaydi. J. Marcia – Erikson nazariyasini rivojlantirib, identiklikning to’rt tipini taklif qilgan: 1. Yakunlangan identiklik (Identity Achievement): shaxs izlanish olib borib, o’z yo’lini tanlagan. 2. Identiklik inqirozi (Moratorium): izlanish bosqichida, lekin yakuniy qarorga kelmagan. 3. Qabul qilingan identiklik (Foreclosure): izlanmasdan, boshqalarning fikrini qabul qilgan. 4. Diffuz identiklik (Identity Diffusion): na izlanish bor, na qaror mavjud. Identiklikni bir necha turlari mavjud bo’lib ular: Shaxsiy identiklik – bu insonning “men kimman?” degan savolga javob to