CHILANGARLIK ISHLARI JIHOZLARI VA ASBOB-USKUNALARINI TANLASH: TEXNOLOGIK TAHLIL VA SAMARADORLIKNI OSHIRISH YO’LLARI

Аннотация

This scientific article analyzes the selection criteria for equipment and tools used in locksmithing operations, their impact on technological processes, and their role in improving production efficiency. Various types of equipment — including hand tools, mechanical, pneumatic, electric, and automated systems — are evaluated based on technical, ergonomic, safety, and economic indicators. The Analytic Hierarchy Process (AHP) method is applied to determine the weight of selection criteria, and a comprehensive techno-economic assessment is conducted. Based on a case study, scientifically grounded recommendations are developed for selecting the optimal set of tools and equipment. The research findings have practical significance for planning tool acquisitions in small- and medium-sized manufacturing enterprises. Kalit so‘zlar: chilangarlik, jihoz tanlash, ergonomika, xavfsizlik, avtomatlashtirish, texnik-iqtisodiy tahlil Maqolaning maqsadi: Chilangarlik ishlari uchun zarur bo‘lgan jihozlar va asbob-uskunalarni tanlash bo‘yicha ilmiy asoslangan metodikani ishlab chiqish, tanlov mezonlarini aniqlash hamda zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yo‘llarini amaliy misollar bilan ko‘rsatish. Выпуск журнала №-26 Часть–1_Май –2025 182 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Chilangarlik ishlari uchun ishlatiladigan asbob-uskunalarni quyidagi asosiy guruhlarga ajratish mumkin: Qo‘l asboblari: kalitlar (oddiy, momentli), otvyortkalar, bolg‘alar, sverllar, zımpara qog‘ozlari va boshqalar. Bu asboblar oddiy va oson boshqariladigan bo‘lib, kichik hajmli ishlar uchun mos keladi. Mexanik uskunalar: gilzali presslar, quvurlarni bukuvchi stanoklar, dastgoh kalitlar va boshqa kuchaytirilgan mexanik qurilmalar. Pnevmatik va elektr asboblar: kompressor asosida ishlovchi burg‘ular, silliqlagichlar, zarbli bolg‘alar va elektr kalitlar. Ular ish unumdorligini bir necha barobar oshiradi. Zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlar: CNC dastgohlariga ulanadigan qurilmalar, masofadan boshqariladigan asboblar, aqlli sensorlar bilan jihozlangan chilangarlik tizimlari. 2. Jihoz va asboblarni tanlash mezonlari Jihoz tanlashda quyidagi omillar hisobga olinadi: Material turi: Ishlov beriladigan material (po‘lat, alyuminiy, plastmassa va h.k.)ga qarab asbob tanlanadi. Aniqlik darajasi: Millimetr aniqlik talab qilinadigan ishlar uchun maxsus kalibrovkali asboblar tanlanadi. Ergonomikasi: Asbob og‘irligi, tutqich shakli, ishchilarning qulayligi va charchamasligi muhim. Ishlab chiqarish quvvati: Yirik sexlar va kichik ustaxonalar uchun turli darajadagi quvvatga ega asboblar kerak bo‘ladi. Xavfsizlik: Har qanday asbobda himoya vositalari, elektr izolyatsiyasi va sertifikatlari bo‘lishi shart. Texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar: Xarajat, xizmat muddati, ta’mirlash osonligi va energiya sarfi baholanadi. 3. Texnologik jarayonga ta’siri va optimallashtirish yo‘llari To‘g‘ri tanlangan asbob-uskunalar: Ish jarayonining samaradorligini 2–3 barobar oshiradi; Выпуск журнала №-26 Часть–1_Май –2025 183 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ishchilarning charchashini kamaytiradi va xavfsizlikni ta’minlaydi; Ish sifatining barqarorligini ta’minlaydi; Ta’mirlash va profilaktika xarajatlarini kamaytiradi. Optimallashtirish uchun: Har bir ish bosqichiga mos jihozlar to‘plami tuzish; Avtomatlashtirilgan vositalarni joriy etish; Asboblar monitoring tizimini (RFID, IoT sensorlar) qo‘llash; Ishchilarni asboblar bilan ishlash bo‘yicha muntazam o‘qitib borish zarur. Ushbu maqolada qoraqin sanoat tarmoqlarida chilangarlik ishlari jarayonida qo‘llaniladigan jihoz va asbob-uskunalarini tanlash mezonlari, ularning texnologik optimalligi hamda ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Qiymatli tajriba va ilmiy adabiyotlar asosida aniqlangan mezonlar yordamida uskunalarning texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari baholanadi va eng maqbul variantlar taklif etiladi. Shuningdek, zamonaviy avtomatlashtirilgan va raqamli monitoring tizimlari joriy etilishining imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Chilangarlik ishlari mashinasozlik, qurilish, avtoservis va boshqa ko‘plab sanoat tarmoqlarida juda muhim ahamiyatga ega. Ular metall va boshqa materiallardan tayyorlangan detallarni montaj qilish, ta’minlash, o‘lchash, qayta ishlash va ta’mirlash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Ishlab chiqarish sifatini, ish unumdorligini va xavfsizlikni ta’minlashda chilangarlik asbob-uskunalarining to‘g‘ri tanlanishi va integratsiya qilinishi asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Tarixan chilangarlik asbob-uskunalari rivojlanishi qo‘l asboblari (bolg‘alar, otvyortkalar, kalitlar) vositalaridan boshlangan. XX asrda mexanik va pnevmatik sistemalar keng tarqaldi (Frolov, 2019). 2000-yillardan so‘ng esa elektr, akkumulyatorli va CNC boshqaruvli qurilmalar sanoatda keng joriy etila boshlandi (Bosch Professional Manuals). Zamonaviy tadqiqotlar asbob tanlashda ergonomika, xavfsizlik va texnik- iqtisodiy ko‘rsatkichlarga alohida e’tibor qaratadi (ISO 11148; Mahkamov va Raxmonov,