O’ZBEKISTONDA XOR SAN’ATINING RIVOJLANISHIDA MUTAL BURXONOV IJODINING O’RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada Mutal Burxonovning ijodi yo‘li,opera va xor ijodi, Mashhur“Alisher Navoiy qasidasi” xor sahnalari haqida ma’lumot berilgan. Kalit so‘zlar: Avesto,Burhonnoma,Navo,Sarahbor,xor sahnalari. O‘zbekistonda musiqani rivojlantirish, opera va xor san’atiga bo‘lgan qiziqishni Musiqa va san’at maktablarida dolzarb masalada aylanmoqda. O‘quvchilarda dastlabki opera tushunchalarini xor adabiyoti fanida chuqurroq va albatta kengroq bilim berish. Opera janri orqali o‘quvchilarga shu shoir haqida kengroq ma’lumot berish. O‘zbek xorlari qadim asrlardan buyon vujudga kelgan. Eramizdan avvalgi yozilgan “Avesto” kitoblarida ham bir qancha ma’lumotlar berilgan. O‘zbek xorlari haqida uncha katta tushuncha bo‘lmagan. Ular oldin yakkaxon, ikki kishi bo‘lib ijro etilgan.Ashullalar nomi “Alla”, “Yor-yor” har xil marosimlarga bag‘ishlangan musiqiy qo‘shiqlar bo‘lgan. Rivojlangan sari xor jamoalar vujudga kela boshlagan. Faqat xor jamoalar unison bo‘lib, sekin astalik bilan, kuylar edilar. Keyinchalik ovozlarni bo‘lib kuylashlar boshlandi. O‘zbek musiqasi haqida buyuk allomalarimiz Abu Ali Ibn Sino,Forobiy,Beruniy o‘z qo‘l yozmalarida yozib qoldirganlar. Shundan ma’lumki bizning musiqiy ongimiz qadim davrlardan rivojlanib kelmoqda. Masalan; To‘ylarda aytiladigan “Yor-yor”, ekinlar haqida “Yomg‘ir chaqirish”, “Alla”, “Aytishuv”, “Lapar” kabilar shular jumlasidandir. Bu qo‘shiqlar hozirgi kunda kompozitorlarimiz yangicha ko‘rinishda qayta ishlamoqdalar. Xor asarlarini V.A.Uspenskiy, E.E.Romanoviskaya, N.N.Miranov, R.M.Glier, G.A.Mushel, S.N.Vasilyenko, A.F.Kozloviskiy va boshqa bastakorlar asoschilari va targ‘ib qiluvchilardir.Bu yil Выпуск журнала №-26 Часть–1_ Май –2025 303 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Mutal Burxonovning tavalludiga yuz yil to‘lishi munosabati bilan san’at va madaniyat sohalarida ijod etayotgan, tehsil olayotgan va ish faoliyatlarini olib borayotgan kishilar joylarda kompozitorning yubleylarini nishonlamoqdalar. Zero benazir kompozitorning xotirasi va so‘nmas asarlari umirbot abadiy yashab kelmoqda. Kelgusi avlodlar ham bundan albatta baxramant bo‘lishlariga ishonch bildiraman.Mutal Muzayyinovich Burhonov 1916-yil 5-mayda Buxoro shahrida tug‘ilgan.Burhonovning musiga bo‘lgan qiziqishi yoshligidan boshlangan amakisi unga tanbur sozini olib bergan. Keyinchalik Otaniyoz Abdulg‘aniyevichdan tanbur cholishni o‘rgangan. Burxonov 1928-1932 yillarda Samarqand musiqa va xoreografiya institutida,1939-1941 va 1946-1949 yillarda esa Moskva Konservatoriyasida ta’lim olgan, Grigoriy Stolyarovdan dirijyorlik bo‘yicha saboq olgan. Kompozitor ijodida vokal musiqasi,ayniqsa,romans,jo‘rsiz xor va vokal-simfonik janrlar asosiy o‘rin tutadi. “Tabassum qilmading”, “Namedonam Chi nom dorad”, “Ishqida” va boshqa romanslari, “Alisher Navoiyga qasida” (Abdulla Oripov, 1968-yil) va boshqa Sharq xalqlari qo‘shiqlarini jo‘rsiz xor uchun mahorat bilan, milliy musiqaga xos nafislik va jozibalikni to‘la saqlagan xolda qayta ishlagan. U talabalik davridayoq ilk ijodini atoqli shoir A. Lohutiy she’rlariga bastalangan “Ey bulbul” romansi va “Buti nozaninam” (“Mening go‘zalim”) qo‘shig‘idan va Mashrab she’riga “Ishq o‘ti”, yakkaxon va simfonik orkestr uchun bastalangan balladasi kabilardan boshladi. Urush yillari “Jangchilar qo‘shig‘i” (Uyg‘un so‘zi), “Samalyot” (H.Olimjon so‘zi), “Uchib ketasan” (Z.Diyor so‘zi), “Paxta ochilsa” ( Kamtar so‘zi) qo‘shiqlar, “Ishqda” (Uyg‘un so‘zi), “Dilbarimo” (A.Lohutiy so‘zi) romanslar paydo ulug‘ farzandlari Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho‘lpon, Usmon Nosir, Fayzulla Xojayev, kompozitorlarning katta akasi Misboh, ammakilari Masxariddin, Mukammil va Muammir Burxonovlar xotirasiga bag‘ishlangan. Bu asar 1996-yil 14-mayda “Turkiston” saroyida kompozitorning yubiley kechasiga bag‘ishlangan konsetr dasturida ilk bor ijro etildi.S.Qobulova, F.Zokirov, badiiy so‘z ustasi T.Mo‘minov, A.Abduqodirov, Z.Haqnazarov raxbarligidagi milliy simfonik orkestr, xormeysterlar A.Hamidov va J.Shukurovlar rahbarligidagi qo‘shma xor jamoalari qatnashgan edi. 1998-yil “ Ko‘ngil xazinasi ( Burxonnoma )” kitobini yozgan bastakor 2002-yil 15- Выпуск журнала №-26 Часть–1_ Май –2025 304 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT iyunda 86- yoshda vafot etdi. Mutal Burxonovning “Alisher Navoiy” qasidasi asari musiqasi Mutal Burxonov so‘zi, Abdulla Oripovga mansub. Ushbu musiqaning asosiy mavzusi muallif Navoiy ismi bilan yaratilganligi bois ushbu hikmatlar g‘azallardan sherlardan foydalangan. Alisher Navoiy ko‘z o‘ngimizda gavdalanar ekan, biz ul zotni buyuk inson, shoir, mutaffakir sifatida yaxshi bilamiz. Bunda kompozitor Burxonov gavdalanishini mukammal darajada kuyini bastalangan. Kuyda ko‘tarinki kayfiyat, kuchli ma’no falsafiy qarashlar ohanglar rahbarangligiga, dinamik belgilarning ko‘p ishlatilishi, asarni yanada tantanali ohanglar rangbarangligiga, dinamik belgilarning ko‘p ishlatilishi, asarni yanada tantanali ohanglar bilan namoyon etadi. Asarning ruhiyati, musiqa va so‘zlari mohiyati shunchalar jipslashganki, u