“ОВЕРТОН ДАРЧАСИ” НАЗАРИЯСИДА ПСИХОЛОГИК МЕХАНИЗМЛАР: ФРЕЙМИНГ ВА РЕФРЕЙМИНГ

Аннотация

“Овертон дарчаси” назарияси ижтимоий онгга манипулятив таъсир ўтказиш усули бўлиб, унинг таъсирида жамият учун зарарли бўлган ғоялар ва ҳолатларни нормал қабул қилиш ва ҳатто легаллаштириш имкони яратилади. Мақолада мазкур назариянинг психологик жиҳатлари, хусусан, когнитив диссонанс, хиссий адаптация ва спиндокторинг технологияси воситасида ғояларни илгари суриш усуллари таҳлил қилинди. Шунингдек, фрейминг ва рефрейминг усулларидан фойдаланган ҳолда жамият онгига манипулятив таъсир механизмлари ўрганилди. Бундан кўзланган мақсад – “Овертон дарчаси” назариясига қарши тура билиш имкониятларини саралаш ва кўникмаларини шакллантиришга хизмат қилиш. Калит сўзлар: жамоавий онг, психологик механизм, когнитив диссонанс, ҳиссий адаптация, спиндокторинг технологияси, фрейминг ва рефрейминг, context framing, emotional framing, data framing, танқидий фикрлар, фактчекинг. “Овертон дарчаси” (Overton Window) – жамиятда табу бўлган ғоялар, сиёсий ёки ижтимоий мавзуларнинг қабул қилиниш, нормаллаштирилиш ва ҳатто қонунийлаштириш жараёнини тушунтирадиган назария. Унинг қизиқ жиҳатлари жуда кўп ва бу ҳақда кўплаб мақолалар ёзилган, фикрлар билдирилган. Ҳатто шу ном билан сиёсий триллер жанрида роман ёзилгани, унга кенг миқёсда қизиқиш борлигига ишорадир1. Бу назарияни “миф” деб атаганлар ҳам йўқ эмас. Негаки, у ҳар доим ҳам кутилган натижаларни кафолатламаган. Шундай бўлсада, аксарият манбаларда бу назария ҳаётий мисоллар, ҳодисалар таҳлили асосида қандай ишлаши тушунтириб берилган. Унинг механизмлари ва босқичлари атрофлича ўрганилган. Бу назариянинг нафақат сиёсатда, ижтимоий ҳаётда ва ҳатто бизнесда қўллаш имкониятлари тадқиқ этилган2. “Овертон дарчаси”нинг кенгайиш ва торайишида медиа ва коммуникация воситаларининг роли ва аҳамиятига алоҳида эътибор қаратилган. “Овертон дарчаси” – инсон тафаккури ва жамоавий онгга таъсир ўтказишнинг кучли психологик механизми ҳисобланади. Бу жараён психологик жиҳатдан қандай амалга ошади? Улардан айримларини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ. 1. “Овертон дарчаси” ва когнитив диссонанс. Когнитив диссонанс – инсоннинг амалий хатти-ҳаракатлари ва ишонч, хоҳишлари ўртасида зиддият пайдо бўлиш ҳолатидир. Бу эмоционал дискомфорт. Масалан, сизга умуман керак бўлмаган нарсани, реклама ёки чегирма ва бонуслар таъсирида харид қилиш, ёки чекишнинг шахсан соғлиғингизга зарарлигини била туриб чекишда давом этиш – когнитив диссонансни келтириб чиқаради. 1 Beck Glenn. “The Overton Window” // Simon & Schuster – 2010. Р. 512. ISBN: 9781451625288 2 Окно Овертона примеры в бизнесе и маркетинге. // Источник: Агентство интернет-маркетинга Exiterra, https://exiterra.ru/blog/biznes-idei/okno-overtona-primery-v-biznese-i-marketinge/. Как теория окна Овертона используется в маркетинге и рекламе? // https://ya.ru/neurum/c/drugoe/q/kak_teoriya_okna_overtona_ ispolzuetsya_ v_marketinge_16f7b1bd 479 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Инсон бу диссонансдан чиқиш учун ўзини оқлашга уринади. “Овертон дарчаси” орқали янги ғояларни жамиятга жорий қилишда, биринчи қадам шу диссонансни юзага келтиришдан иборат: - Илгари рад этилган ғоя ҳақида фақатгина фикр юритишга ҳаракат қилиш; - “Бу мумкин эмас, лекин бунга қизиқиш билдириш мумкин” деган ёндашувни шакллантириш; - Ҳар ким ўз фикри ва уни ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга, каби демократик қарашлар билан хаспўшлаш. Масалан, бир вақтлар жамиятда рад этилган айрим ижтимоий ҳодисалар медиа ва ижтимоий тармоқлар орқали секин-аста муҳокама қилина бошланади ва улар ҳақида фикр юритиш одатий ҳолга айланади. 2. Ҳиссий адаптация. Одамлар маълум бир нарсалардан узоқ вақт таъсирланиши натижасида уларга кўникиб қолишади ва нормал қабул қилишади. Буни психологияда ҳиссий адаптация деб аташ мумкин. - Дастлаб инсон маълум бир ҳодисани қабул қилмайди; - Кейин уни кўпроқ эшитиш/кўриш натижасида унга нисбатан бетараф бўлиб боради; - Вақт ўтиши билан, агар атрофдаги кўпчилик бу ғояни қўллаб-қувватласа, инсон ҳам уни нормал деб қабул қила бошлайди. Ҳиссий адаптацияни содир этиш учун ахборот узатишда мунтазамлик муҳим ва бу жараён кино, реклама, журналистика, ижтимоий тармоқ ва блоглар воситасида амалга оширилади. 3. Спиндокторинг технологияси. Бу технологияси ҳам манипуляциянинг бир кўринишидир. Унга кўра воқеаликнинг жамоатчилик томонидан ижобий қабул қилиниши таъминланади. Яъни, воқеа аҳамияти камситилади ёки аксинча бўрттирилади ва ҳатто ундан муҳимроқ ҳисобланган воқеа билан алмаштирилади3. Бу технологиянинг яна бир самарали жиҳати шундаки - бирор нарсани кулгили ёки комедия шаклида намойиш этиб, унинг салбий жиҳатини аҳамиятсиз кўрсатиш. Бу жараённи “толерантлик” “бағрикенглик” каби инсоний фазилатлар билан атаб, одамларда уларга нисбатан нейтрал муносабатни шакллантириш. Масалан, бир жинслилар ёки одамхўрлар ҳақида кулгули мем ёки латифа айтиш, такрорлаш ва шу орқали бу ҳолатларга нисбатан нафрат ёки ғазаб ўрнига енгил кулиш ҳиссини уйғотиш. 4. “Овертон дарчаси” ва фрейминг. “Овертон дарчаси” – ижтимоий ғояларнинг жамият онгидаги қабул қилинганлик доирасини тасвирловчи назария