ҒЎЗАДА КЎСАК ҚУРТИ ЗАРАРИ ВА УНГА ҚАРШИ МИКРОБИОЛОГИК ПРЕПАРАТЛАР САМАРАДОРЛИГИ

Аннотация

Ғўза экиладиган барча минтақаларда кузги тунлам ва ғўза тунлами ғўзанинг асосий кемирувчи заракунандалари хисобланади. Кузги тунлам асосан ғўза нихолларининг илдизини, ғўза тунлами эса мева элементлари шона, гул, кўсакларни зарарлайди. Юқоридагиларни хисобга олиб ғўза тунлами биологияси, ривожланиш ва зарарини ўрганган холда унга қарши микробиологик препаратлардан фойдаланиб кураш чораларини қўллашни ўз олдимизга мақсад қилиб қўйдик. Калит сўзлар: Ғўза, тухум, личинка. тунлам, зараркунанда, препарат, қатлам, шона, гул, хосил, пахта, тупроқ. Кириш. Дунё миқёсида пахтачилик кўпгина мамлакатлар қишлоқ хўжалигининг етакчи тармоғи ҳисобланади. Ҳар йили 32-33 млн т. га ерга чигит экилади. Ҳозирги кунда жаҳон бўйича пахта толаси етиштириш 25 млн т. ни ташкил этмоқда. Худудлар иқлимига мос ғўзанинг зараркунандаларга чидамли навларини яратиш билан бирга, унинг асосий зараркунандаси кўсак қурти зарари ва унга қарши микробиологик препаратларни қўллаш орқали зарарланишини олдини олиш ҳисобига унинг ҳосилдорлигини ошириш имкониятини яратади. Тажриба натижалари. Пахтачиликда юқори ва сифатли хосил олиш учун тупроқни экишга тайёрлаш ҳам катта аҳамиятга эга. Тупроқ ўз вақтида шудгор қилинса, хайдов чуқурлиги бир хиллигига эришилса пахта зараркунандалари, касалликлари ва бегона ўтлар камаяди. Тупроқнинг нам сақлаш қобилияти яхшиланади. Хўжаликда қабул қилган агротехника қоидаларига асосан хар йили кузда 38-40 см чуқурликда сифатли қилиб шудгорлаш ўтказилади. Тажриба қўйилган 2023 йилда ҳам бу тадбирларга тўла амалга оширилди. Ягоналаш чигит униб чиққандан кейин 2-4 чин барг чиқарганда, ўтказилди. Ягона ўтказишда кўчатлар сонини камайишига йўл қўймаслик керак. Кўчат сонини камайишига илдиз чириш, касалланиш ёки шира каби зарарли омиллар сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун ягоналаш даврида касалланган, зарарланган ёки ўсишдан орқада қолган нихоллар олиб ташланади. Ўсимликни вегитация даври давомида ўсиши – ривожланишини кузатиб бориш тадқиқот натижаларини тўғри белгилашда кузатиб бориш тадқиқот натижаларини тўғри белгилашда катта аҳамиятга эга. Дала тажрибаларини ўтказишда ўсимликларни вегетация даврида фенологик кузатишлар ўтказиш катта аҳамият касб этади. Ғўзанинг қимматли хўжалик белгилари билан хосилдорлик ва эртапишарлик хусусиятларини вегетация даврида қандай ўсиши ва ривожланиши белгилаб беради. Агар ўсимлик тез ўсиб хосил элементларини кўп тўпласа хосилдорлиги албатта юқори 144 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo бўлади. Албатта ғўзалар сонига эмас балки бир дона кўсак вазнига хам боғлиқ. Биз тажрибамиздаги ғўзаларнинг вегетация даврида ўсиши ва ривожланишини ўргатиб, май, июн, июл ва август ойларининг биринчи ўн кунлигида фенологик кузатув ишларини олиб бордик. 1.-жадвал Вегетация даврида ғўзанинг ўсиш ва ривожланиши 1 майда 1 июн 1 июл 1 август 1 сентябр асосий поя Поя Шонала Поя Гулла Поя Кўсакла Кўсакла Очилган р баландлиг балан р сони, балан р балан р сони, р сони, кўсакла а л т и, см д дона д сони, д дона дона р сони н а лиги, лиги, дона лиги, дона и р а см см см В I 8,3 24,8 2,1 54 4,2 85 6,1 8,8 8,9 II 8,4 25,0 2,2 55 4,4 87 7,7 13,2 11,1 III 8,4 25,2 2,3 57 4,8 90 8,1 13,9 11,8 Тажриба майдонида ғўза тунламининг ривожланиш динамикаси Юқорида айтиб ўтканимиздек кўсак қурти ҳаммахўр зараркунанда хисобланиб у хар хил оилага мансуб 120 турдан ўсимликларга зарар келтиради. Ғўза тунлами ўсимликни хосил органларини зарарлаб ўсимлик хосилини кескин камайтириди. Кичик ёшдаги қуртлар ўсимликни юқори қисмидаги баргларини ўсув нуқтасини ейди. Ўрта ёшдаги қуртлар ўсимликни шона ва гулларни катта ёшдаги қуртлар эса меваларини ейди. Хар қайси қурт ўзининг ривожланиши даврида 20 дан ортиқ хосил органларини зарарлайди. Ғўза тунлами бизни шароитда 3-4 та авлод бериб, асосан иккинчи учинчи авлодлари кучли зарар келтиради. Бизнинг тажриба майдонида хар 10 кунда кўсак қуртини ривожланиш динамикасини 100 – ўсимликда кузатиб бордик кузатишларимиз шуни кўрасатдики кўсак қуртини иккинчи авлоди ғўзага ёппасига гуллаш даврида ривожланиб зарар келтира бошлайди. Бу кўриниш июн ойини охиригача давом этди. Шу даврда 100 – ўсимликда 27- 34 донагача тухумлар сони, қуртлар сони эса 7-10 донагача қуртлар сони бўлганлиги кузатилди. Ғўза ёппасига гуллаганда ва хосил тугиш даврига келганда кўсак қурти иккинчи авлоди ривожланиб зарар келтира бошлади. Бу даврда 100-ўсимликда 38-44 донагача тухумлар сони, 12-14 донагача қуртлар сони борлиги кузатилди. Тажриба майдонида кўсак қуртини учинчи авлоди июл ойининг учинчи ўн кунлигига тўғри келди. Август ойининг бошларида капалаклари уча бошлайди. Бу авлод хосил йиғиштириб олингунча ривожланади. Сони анча камлиги сабабли зарари сезиларли бўлмади. Кўсак қуртини авлодлари алмаштириш биз ферамон тутқичлар ёрдамида аниқладик. Тажриба натижаларини тахлилидан келиб чиқиб назорат вариантларимизда қарши кураш чоралари олиб борилмади. Тажриба вариантимизда эса 2-3 авлодларга қарши Абамектин 3,6% эм.к., 0,5 кимёвий моддаси қўлланилди. 3-7-14-21 кунлари зараркунандаларни сони камайиши куз