ZAMONAVIY INNOVATSIYALARNING NAZARIYASI VA BUGUNGI KUNDAGI TAJRIBALAR

Аннотация

Ushbu maqolada innovatsiya tushunchasining mazmun-mohiyati, uning mamlakat iqtisodiy o’sishida tutgan o’rni hamda rivojlanish evolyutsiyasi haqida keng fikr- mulohazalar yoritilgan. Kalit so’zlar: innovatsiya, novatsiya, jahon iqtisodiyoti, innovatsion mahsulot, innovatsion jarayon, strategiya. Innovatsiya – bu kelajak degani. Biz buyuk kelajagimizni barpo etishni bugundan boshlaydigan bo’lsak, uni aynan innovatsion g’oyalar, innovatsion yondashuv asosida boshlashimiz kerak.1 Hozirgi bosqichda fan-texnika taraqqiyoti mamlakatning iqtisodiy ahvoli va jahon bozoridagi raqobatbardoshligini belgilovchi omil hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, innovatsiyalarni ham (ilmiy-texnika taraqqiyotiga ta’sir etuvchi omil sifatida) iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylantiradi. Bugungi kunda bu jamiyatning barcha sohalarining eng muhim elementi bo'lib, ular keyingi evolyutsiyani belgilab beradi va unga hissa qo'shadi. Jamiyatning barcha sohalarida o'zgarishlar juda tez-tez sodir bo'lmoqda Allaqachon tanish bo'lib qolgan bu atamaga yanada mazmunli va batafsil yondashish talab qilinishi muqarrar. So'nggi yillarda jahon iqtisodiyotida innovatsiyalarning roli, innovatsion mahsulotlarni joriy etish yo'nalishlari va usullarida ayniqsa sezilarli o'zgarishlar kuzatildi. Shu bilan birga, innovatsiyalar iqtisodiyotni intellektuallashtirishga asoslangan iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylanadi. Shu esta tutilsinki innovatsiya mavzusiga qarashlar evolyutsiyasida bir qancha tarixiy bosqichlarni ajratish mumkinligi. Shunday qilib, V.M. Komarov o'zining "Zamonaviy innovatsiya nazariyalari: umumiy yondashuv muammolari va istiqbollari" asarida to'rt bosqichni belgilaydi: 1) birinchi bosqich (1910-1930): innovatsiya nazariyasi asoslari shakllantirildi, innovatsiyalar va iqtisodiy tsikllar o'rtasidagi bog'liqlik masalalari o'rganildi. Bu bosqichning asosiy vakillari N.D. Kondratiyev va J. Shumpeter; 2) ikkinchi bosqich (1940-1960): birinchi bosqichda belgilangan makroiqtisodiy g'oyalarni ishlab chiqish, xususan, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot va jamiyat o'rtasidagi bog'liqlikni tahlil qilish, davrni yaratuvchi innovatsiyalar muammosini ko'rib chiqish. iqtisodiy oʻsish va boshqalar Bu bosqichning asosiy vakillari J. hisoblanadi. Bernal, R. Solow, S. Kuznets; 3) uchinchi bosqich (1970–1990 yillar) bu muammo boʻyicha nashrlar sonining tez surʼatlarda koʻpayishi bilan tavsiflanadi, ularda evolyutsion nazariyani rivojlantirish bilan bogʻliq gʻoyalar, innovatsiyalarni boshqarish konsepsiyasi va boshqalar oʻz aksini 1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev 73 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si topadi.Ushbu bosqichning asosiy vakillari. G. Mensham, R. Foster, K. Freeman, A.I. Anchishkin, S.Yu. Glazyev va boshqalar. va boshqalar.; 4) to'rtinchi bosqich (2000 yildan hozirgi kungacha vaqt) tizim tahlilidan foydalanish va innovatsion faoliyatni o'rganish bilan tavsiflanadi. Hozirgi vaqtda eng dolzarb muammolar innovatsion siyosat va samarali innovatsion tizimlarni shakllantirish masalalari hisoblanadi2. Ilmiy adabiyotlarda "o'zgarish" va "rivojlanish" deb talqin qilinadigan "innovatsiya" tushunchasiga turli xil ta'riflar ham berilgan. Bizning fikrimizcha, quyidagi ta'rif qiziqarli ko'rinadi. Innovatsiya-bu baholash mezoni mehnat unumdorligini oshirish bo'lgan yangi samarali texnologiyalar, mahsulot yoki xizmatlar turlariga ilmiy bilimlarni moddiylashtirish faoliyati. Faqat iste'molchilar tomonidan qabul qilingan mahsulotlar, xizmatlar, texnologiyalarda mujassamlashganda, ular innovatsiyalarga aylanadi. Shunday qilib, innovatsiya nafaqat yangi texnologiyani joriy etish va yangi mahsulotlarni chiqarish, balki biznesni tashkil etish, kompaniyani boshqarish, iste'molchilar bilan munosabatlardagi o'zgarishlardir. Innovatsiya mezonlari iqtisodiy va ijtimoiy muhitdagi, odamlarning, ham ishlab chiqaruvchilar, ham iste'molchilarning xatti-harakatlaridagi o'zgarishlar bilan bog'liq. Innovatsiya nazariyasining asoschisi, avstriyalik iqtisodchi Iosif Shumpeter innovatsiyani tadbirkorning foyda olish vositasi deb hisoblagan. Tadbirkor tomonidan innovatsiyalarni amalga oshirish orqali daromad olish har qanday tijorat tashkilotining asosiy vazifasiga bevosita mos keladi. Foyda tadbirkorni doimiy ravishda talabni o‘rganishga, moliyaviy boshqaruvning zamonaviy usullarini qo‘llashga, marketing faoliyatini tashkil etishni takomillashtirishga undaydi. Iqtisodiy o'sishning yangi sifati sharoitida innovatsiyalarni boshqarish", innovatsiyalar ishlab chiqaruvchi kuchlarning eng barqaror va bitmas-tuganmas tarkibiy qismi sifatida namoyon bo'lib, uzoq muddatli o'sishni ta'minlaydi. Shu sababli, u yoki bu texnologiyani yaratuvchilar ko'pincha innovatsion mahsulotlarni joriy etish va rag'batlantirishdan daromad olish uchun qanday modeldan foydalanish kerak degan savolga duch kelishadi? Shuni aniq tushunish kerakki, ko'pgina dunyoga mashhur loyihalarning muvaffaqiyati n