MUQIMIY SATIRALARIDA VOQELIK TA’SIRLARI

Аннотация

Ushbu maqolada buyuk o‘zbek shoirlaridan biri bo’lgan Muhammad Aminxo’ja Muqimiy hayoti va ijodidagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot obrazlari tahlil qilinadi. Uning ayrim asarlari ham tahlil qilinib, o‘sha davrda yashab o’tgan oddiy xalqning qiyinchiliklari ham tilga olinadi. Kalit so’zlar: adabiyot, Muqimiy, satira, xalq, hokimiyat, ta’magirlik. Adabiyot va iqtisodiyot o‘zaro bog‘liqdir, chunki adabiy asarlarda ko‘pincha jamiyatning iqtisodiy tomonlari, ularning odamlar hayotiga ta’siri aks etadi. Adabiyotda yashash uchun kurash, ijtimoiy tengsizlik, globallashuvning ta'siri, texnologiyadagi o'zgarishlar va iqtisodiy inqirozlar kabi mavzular bo'lishi mumkin. Mualliflar iqtisodiy voqelikni aks ettirish va murakkab masalalar bo‘yicha o‘quvchilarda emotsional munosabat va tushuncha uyg‘otish uchun simvolizm, syujet chiziqlari va personajlar kabi adabiy vositalardan foydalanadilar. Shunday qilib, adabiyot jamiyatga iqtisodiy muammolarni va ularni hal qilish yo'llarini toppish va tushunishga yordam beradi. 19—20-asrlar oʻzbek mumtoz adabiyotiga chuqurroq nazar solarekanmiz, Qoʻqon adabiy muhiti alohida oʻrin tutganiga amin boʻlamiz. Albatta, bu davrni Amiriy, Maxmur, Fazliy, Gulxaniy, Nodirabegim, Uvaysiy, Muxiy Xo‘kandiy, Muqimiy, Zavkiy, Furqat, Xaziniy, Isoxon Ibrat kabi ijodkorlar ijodisiz tasavvur qilish qiyin. Bunday adiblar merosini o‘rganish, ularni keng targ‘ib qilish ma’naviyatimizni yanada yuksaltirishga xizmat qiladi. Muhаmmаd Aminxo’jа Muqimiy (1850-1903)-o’zbek аdаbiyotining noyob vа tа’sirchan vakillаridan biri hisoblаnаdi. Muqimiy o’zining аsаrlаrida fаqаtginа badiiy talqin yaratish bilan cheklanib qolmay, balki iqtisodiy qarashlar va davlat boshqaruvi haqida o’z fikrlarini bildirgan. Shuningdek, buyuk adibimiz ma’naviy jihatdan boy kishilardan edi. Muqimiy asarlarini o’rganish asosida bu davrdа mamlаkаtdаgi iqtisodiy vаziyаtni kuzatish va tahlil qilish mumkin. Asarlarni o'rganish asosida bugungi kunda ham qo'llanilishi mumkin bo'lgan iqtisodiy jihatlarni ko'rish mumkin. Bundan tashqari, Muqimiy o‘z asarlarida rahbarlarning shaxsiyatini, xalq ulardan talab qiladigan muhim omillarni tilga olgan. Bu davr og‘ir kechganiga qaramay, Muqimiy o‘z asarlarida mamlakatning ma’muriy-boshqaruv tizimini, soliq tizimini qo‘rqmasdan tanqid qila oldi. Bundan tashqari, asarlardan mamlakatning geografik joylashuvi va hududlarning ijtimoiy holatini o‘rganishda foydalanish mumkin. Asarlarda aholi turmush darajasi ham qayd etilgan. Muqimiy lirikasi janr xilma-xilligi – g‘azal, ruboiy, muxammas va boshqalar bilan ajralib turadi. Har qanday janrdagi har bir she’r yorqin badiiy fazilatlari bilan ajralib turadi. Xuddi shunday Muqimiy asarlari ham soddaligi, samimiyligi, rang-barang tasviri bilan ajralib 143 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si turadigan mumtoz adabiyotimiz xazinasiga kiradi. Ammo o'zidan oldingilaridan farqli o'laroq, Muqimiy o'zining lirikasini ijtimoiy jihatdan keskinlashtirdi, ularni jamiyat illatlarining o'tkir motivlari bilan to'ldirdi. Muqimiyning ijtimoiy keskinlik bilan ajralib turadigan va ijodkorning demokratik dunyoqarashini aks ettiruvchi satirasi o‘zbek adabiyoti tarixida katta iz qoldirdi. Uning satirasi dolzarb va aniq manzilga ega. U hokimiyat tepasida turganlarning tamagirligi, ochko‘zligi va xudbinligini, hiyla-nayrang, pul o‘g‘irlash, ijtimoiy mavqeini suiiste’mol qilish va poraxo‘rlik bilan bo‘yalgan byurokratiyani qoralaydi va masxara qiladi. Undan nafratlangan mahalliy va qirol amaldorlari, ijtimoiy va ma'naviy illatlarning "qo'riqchilari" ko'pincha Muqimiy kinoyasi olovi ostida qolishgan. Muqimiy satirik asarlarini nafaqat g‘azal, balki murabba va muxammas shaklida ham yaratgan, bu o‘sha davr uchun yangilik bo‘lgan. She’riyatda satira mavzusini ancha kengaytirgan Muqimiy xalq tiliga yaqin tildan foydalangan, she’riy nutqqa kundalik va ijtimoiy (jumladan, o‘zbek jamiyati uchun yangi) tushunchalarni bildiruvchi so‘zlarni kiritgan. Muqimiy satirasi uchun jonlilik, tishlab istehzo, zaharli istehzo bilan ajralib turadi. Bu jihatdan uning ijodi shaharliklar folkloriga yaqin. Muqimiygacha boʻlgan oʻzbek sheʼriyatida ba’zi- ba’zida baxil hukmdorlar yoki mutaassib avliyolarni qoralovchi satirik asarlar boʻlgan; she'rdagi qayg'uli mulohaza o'z ona yurtidagi ofatlarga tegishli. Qo‘qonda, ijodida fuqarolik motivlari yaqqol eshitilgan shoirlar Mashrab, Gulxoniy, Maxmur bo‘lgan. Muqimiyning xizmati shundaki, u she’riy satiraning mavzu va shakllari boyligini ancha kengaytirib, dadil umumlashmalarga ko‘tarilgan. Uning satirik asarlarida mehnatkashlar o'zlarining norozilik tuyg'ularini, pulli kishi hokimiyatga ega bo'lgan ijtimoiy illatlarga qarshi norozilik tuyg'ularini mujassam etganini ko'rdilar. Shoirning eng muhim satirik asarlari ana shu "foyda ritsarlari"ga bag'ishlangan. Bunga 90-yillarning boshida o'zining firibgarlik hiylalari bilan mashhur bo'lgan haqiqiy biznesmen "Viktor Boy"ning hiyla-nayranglari haqida “Voqiai Viktor” satirasi yozilgan. Berib oqcha