CUMINUM CYMINUM L.O‘SIMLIGINING MORFOBIOLOGIK VA DORIVORLIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Cuminum cyminum L. (zira) o‘simligi Apiaceae (selderey) oilasiga mansub dorivor va efir moyli o‘simliklardan biridir. Ushbu maqolada mazkur o‘simlikning morfologik va biologik belgilari, ekologik moslashuvchanligi, kimyoviy tarkibi va farmakologik xususiyatlari o‘rganildi. Tadqiqotlar O‘zbekistonning Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida yetishtirilgan namunalar asosida olib borildi. Botanik tahlillar asosida ziraning poyasi tik, murakkab soya gul to‘pgullari, mayda urug‘i va qisqa vegetatsiya davri mavjudligi aniqlangan. GC-MS usuli orqali olingan natijalarga ko‘ra, zira urug‘i efir moyining asosiy komponentlari kumin aldehidi (30–40%), gamma-terpinen (15–20%) va beta-pinene kabi birikmalardan iborat. Shu bilan birga, flavonoidlar, kumarinlar, fenolik kislotalar kabi biologik faol moddalar aniqlangan. Farmakologik jihatdan u antibakterial, antispazmodik, antiinflamator va antioksidant xususiyatlarga ega ekani bilan ajralib turadi. Mazkur xususiyatlar zirani nafaqat xalq tabobatida, balki zamonaviy farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati va fitoterapiyada keng qo‘llash imkonini beradi. Tadqiqot natijalari zira o‘simligini iqtisodiy jihatdan foydali, ekologik barqaror va biologik aktiv vosita sifatida keng miqyosda yetishtirish va undan foydalanish istiqbollarini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: Cuminum cyminum L., dorivor o‘simliklar, zira, morfobiologik xususiyatlar, efir moylari, kumin aldehidi, GC-MS, farmakologik faollik, antibakterial, antioksidant, xalq tabobati, fitoterapiya, fenolik birikmalar, O‘zbekiston florasi. Cuminum cyminum L. — xalq orasida zira nomi bilan mashhur bo‘lgan, Apiaceae (seldereylar) oilasiga mansub yillik o‘simlikdir. Bu o‘simlik qadimdan Osiyo, Shimoliy Afrika va O‘rta Yer dengizi bo‘ylarida yetishtirib kelingan bo‘lib, ayniqsa Hindiston, Eron, Turkiya va Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston hududlarida muhim qishloq xo‘jalik ekini hisoblanadi. Ziraning urug‘i o‘ziga xos hid va ta’mga ega bo‘lib, oziq-ovqat sanoatida ziravor sifatida keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari, u tarkibidagi efir moylari va biologik faol moddalar tufayli ko‘plab dorivor xususiyatlarga ega. 171 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference So‘nggi yillarda dorivor o‘simliklarga bo‘lgan talabning oshib borishi natijasida, zira kabi an’anaviy o‘simliklarning farmakologik jihatdan qayta baholanishi dolzarb masalaga aylandi. Ilmiy tadqiqotlar Cuminum cyminum L. tarkibida kumin aldehidi, gamma-terpinen, flavonoidlar, kumarinlar va boshqa organik birikmalarning mavjudligini aniqlagan bo‘lib, ularning yallig‘lanishga qarshi, og‘riq qoldiruvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi va mikrobga qarshi ta’siri isbotlangan. Shu sababli, mazkur o‘simlikni xalq tabobatidan tashqari, zamonaviy farmatsevtika, kosmetika va biologik faol qo‘shimchalar ishlab chiqarishda ham keng miqyosda qo‘llash imkoniyati mavjud. Ushbu maqolada Cuminum cyminum L. o‘simligining morfologik tuzilishi, biologik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi hamda dorivorlik jihatlari o‘rganildi. Tadqiqot natijalari asosida uning O‘zbekiston sharoitida yetishtirish istiqbollari, farmakologik ahamiyati va sanoat uchun qiymati tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili Cuminum cyminum L. o‘simligi qadim zamonlardan beri xalq tabobatida qo‘llanilib kelinayotgan efir moyli dorivor o‘simliklardan biri hisoblanadi. Ibn Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida zira urug‘ini ovqat hazm qilishni yaxshilovchi va shamollashga qarshi vosita sifatida tavsiya qilgan (Ibn Sino, 11- asr). Hozirgi zamonaviy fitoterapiya va farmakologiya ilmiy ishlanmalari bu fikrni ilmiy asosda tasdiqlamoqda. Turli manbalarda zira urug‘ining asosiy biologik faol komponenti sifatida kumin aldehidi keltirilgan bo‘lib, u mikrobga qarshi (antibakterial) va yallig‘lanishga qarshi (antiinflamator) ta’sirga ega (Gagandeep et al., 2004) [1]. Shuningdek, GC-MS tahlillari orqali aniqlangan gamma-terpinen, limonen, beta- pinene va flavonoidlar kuchli antioksidant xususiyatlarga ega ekani aniqlangan (Singh et al., 2017; Kaur & Arora, 2009) [2,3]. Zira efir moyining antibakterial faolligi Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Salmonella typhi kabi patogen mikroorganizmlarga nisbatan yuqori bo‘lishi bir necha laboratoriya tadqiqotlari bilan tasdiqlangan (Tiwari et al., 2010; Ahmad et al., 2015) [4,5]. Shu bilan birga, uning antispazmodik va karminativ ta’siri hayvonlar ustida o‘tkazilgan eksperimentlar orqali isbotlangan (Rajeswara Rao et al., 2006) [6]. Agronomik jihatdan ham Cuminum cyminum L. nisbatan qisqa vegetatsiya davriga ega (100–120 kun) va issiq iqlim sharoitiga yaxshi moslashgan bo‘lib, uni O‘zbekistonning janubiy va markaziy viloyatlarida iqtisodiy jihatdan foydali o‘simlik sifatida yetishtirish mumkinligi ko‘rsatilgan (Tojiev et al., 2021) [7]. 172 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Dorivor o‘simliklar haqida olib borilgan umumiy tahlillarda (Sagdullaev va boshq., 2019) zira o‘zining ko