O‘ZBEKISTONDA OPEN BANKING MODELINI JORIY ETISH UCHUN TEXNOLOGIK INFRATUZILMANING TAYYORGARLIK DARAJASI

Аннотация

Ushbu tezisda O‘zbekistonda Open Banking modelini joriy etish imkoniyatlari texnologik infratuzilmaning tayyorgarlik darajasi nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Asosiy e’tibor bank tizimida raqamli platformalar, API integratsiyasi, ma’lumotlar xavfsizligi va fintech ekotizimining rivojlanganlik darajasiga qaratiladi. Tezisda mavjud infratuzilma holati xalqaro standartlar bilan solishtirilgan holda tahlil qilinadi, mavjud to‘siqlar va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda Open Banking modelini bosqichma-bosqich amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan strategik yo‘nalishlarni aniqlashga xizmat qiladi. Kalit soʼzlar: Open Banking, raqamli bank xizmatlari, API integratsiyasi, texnologik infratuzilma, ma’lumotlar xavfsizligi, fintech kompaniyalar, regulyativ texnologiyalar, bank innovatsiyalari, O‘zbekiston moliyaviy sektori, PSD2, shaxsiy ma’lumotlar, raqamli transformatsiya. So‘nggi yillarda bank sektorida raqamli transformatsiya jarayonlari jadal sur’atlarda kechmoqda. Bu jarayonning markazida esa moliyaviy xizmatlarning ochiqligini, mijozga yo‘naltirilgan yondashuvni va innovatsion texnologiyalar asosida yangi mahsulotlarni shakllantirishni ta’minlovchi Open Banking konsepsiyasi turibdi. Open Banking – bu banklar va boshqa moliyaviy institutlar o‘z mijozlarining ma’lumotlarini (ularning ruxsati bilan) uchinchi tomon xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlari bilan API (Application Programming Interface) texnologiyasi orqali almashishiga asoslangan tizimdir. Bu model bank xizmatlarining shaffofligi va raqobatbardoshligini oshirib, fintech kompaniyalarga yangi xizmatlar yaratish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida PSD2 direktivasi asosida keng qo‘llanilgan Open Banking modeli bugungi kunda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar, jumladan, O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib bormoqda. O‘zbekistonda moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirish, raqamli bank xizmatlarini ommalashtirish va mijozlarga innovatsion yondashuvlarni tatbiq etish borasida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Lekin Open Banking modelining muvaffaqiyatli joriy etilishi ko‘plab omillarga, xususan, texnologik infratuzilmaning tayyorgarlik darajasi, API standartlarining mavjudligi, axborot xavfsizligi mexanizmlari va fintech ekotizimining rivojlanganligiga bog‘liq. 47 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Moliyaviy texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bugungi davrda bank tizimi uchun raqamli transformatsiya, mijozga yo‘naltirilgan xizmatlar, ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish jarayonlari ustuvor yo‘nalishlarga aylanmoqda. O‘zbekistonda ham moliyaviy sohada raqamlashtirish va fintech infratuzilmasini shakllantirish bo‘yicha muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq Open Banking tizimining muvaffaqiyatli amal qilishini ta’minlovchi texnologik infratuzilmaning tayyorgarlik darajasi hali to‘liq shakllanmagan. Ushbu esse aynan shu holatni o‘rganadi. Standartlashtirilgan ochiq API (Application Programming Interface) Ma’lumotlar xavfsizligi Ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash va monitoring qilish imkoniyati Sinov muhiti (sandbox) Regtech texnologiyalari 1-rasm. Open Banking modelining texnologik talablari Manba: Muallif ishlanmasi. Open Banking modeli quyidagi asosiy texnologik shart-sharoitlarni talab qiladi: Standartlashtirilgan ochiq API (Application Programming Interface) – bank tizimining boshqa texnologik platformalar bilan real vaqt rejimida integratsiyasini ta’minlovchi mexanizm; Ma’lumotlar xavfsizligi – mijoz ma’lumotlarini uchinchi tomonlarga ulashishda ishonchli himoya tizimlarining mavjudligi (OAuth 2.0, e-IDAS, ISO/IEC 27001); Ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash va monitoring qilish imkoniyati – zamonaviy server arxitekturasi, “cloud-based” xizmatlar va container texnologiyalar (Docker, Kubernetes); Sinov muhiti (sandbox) – fintech startaplar uchun API bilan ishlashga imkon beruvchi test platformalar; 48 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Regtech texnologiyalari – regulyator tomonidan monitoring va tekshiruvni avtomatlashtirish imkonini beruvchi texnologiyalar. Ko‘pgina tijorat banklari, xususan, “Ipoteka bank”, “Kapitalbank”, “Hamkorbank”, “O‘zmilliybank” o‘zlarining mobil ilovalari va internet banking platformalariga ega. 2022–2024 yillarda mijozlarning raqamli xizmatlarga o‘tishi 30% dan ortdi. Ammo bu xizmatlar yopiq tizim bo‘lib, boshqa subyektlar bilan integratsiyani qo‘llab-quvvatlamaydi. Bugungi kunga kelib faqat ayrim banklar o‘z API hujjatlarini test rejimida ishlab chiqqan. “Kapitalbank” va “TBC Bank” ba’zi fintech startaplar bilan hamkorlikda cheklangan integratsiyalarni boshlagan. Lekin mamlakatda yagona API standarti, sertifikatlash tizimi va regulyator nazoratida ishlovchi platformalar mavjud emas. “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun mavjud bo‘lsa-da, Open Banking xavfsizlik talablariga (PSD2,