TURKISTONDA XX ASRNING BIRINCHI YIGIRMAYILLIGIDA BANK-MOLIYA ISLOHOTLARI

Аннотация

Mazkur tezis Turkistonda 1900–1920-yillar oralig‘ida amalga oshirilgan bank va moliya sohasidagi islohotlar tarixiga bag‘ishlangan. Unda Rossiya imperiyasi davridagi moliyaviy strukturalar, Sovet hokimiyati o‘rnatilgach olib borilgan markazlashtirish siyosati va moliyaviy boshqaruvning sinfiy yondashuvlarga asoslangan modeli tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, moliya tizimining aholiga ta’siri, hududiy tengsizlik, kredit siyosatidagi qarama-qarshiliklar ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: Turkiston, moliyaviy islohot, Sovet davri, kredit siyosati, davlat banki, iqtisodiy reja. XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida kechgan moliyaviy jarayonlar mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy tarixining muhim jihatlaridan birini tashkil qiladi. Dastlab Rossiya imperiyasining moliyaviy strategiyasi asosida faoliyat yuritgan banklar, 1917-yildan so‘ng Sovet hokimiyatining ijtimoiylashtirish siyosatiga mos holda tubdan isloh qilindi. Bu islohotlar nafaqat moliyaviy tizimni qayta tashkil etdi, balki iqtisodiyotda sinfiy nazoratni kuchaytirgan, markaziylashtirilgan rejalashtirishga asos bo‘ldi. Ushbu tezis mazkur jarayonlarning mohiyatini, tarixiy kontekstini va iqtisodiy oqibatlarini yoritadi. Asosiy qism XX asr boshlarida Turkistonda faoliyat yuritgan banklar asosan Rossiya imperiyasi manfaatlariga xizmat qilgan tijorat banklari edi. Ular orasida Davlat banki, xususiy sanoat-tijorat banklari va hududiy filiallar mavjud bo‘lib, ular paxta, jun, charm mahsulotlarining eksporti bilan shug‘ullanuvchi yirik kompaniyalarga xizmat ko‘rsatgan. Oddiy aholining kredit resurslariga chiqish imkoniyati deyarli mavjud emas edi. 1917-yilgi Fevral inqilobidan so‘ng muvaqqat hukumat davrida ham moliyaviy muassasalarda katta o‘zgarishlar ro‘y bermagan. Biroq Sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan bank tizimi davlatlashtirildi. Azizxo‘jayevning ta’kidlashicha, “1920-yildan boshlab barcha xususiy moliyaviy institutlar tugatildi va yagona davlat banki tizimi joriy etildi” [1]. 1921–1923-yillarda “xalq xo‘jaligini tiklash dasturi” doirasida bank-moliya tizimiga yangicha yondashuvlar kiritildi. Davlat banki orqali strategik sohalarga – qishloq xo‘jaligi va tayyorlov tashkilotlariga kreditlar yo‘naltirildi. Ammo bu 112 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference kreditlar sinfiy mezonlar asosida ajratilgan. Kredit olish uchun faqat ishonchli, siyosiy jihatdan ma’qullangan xo‘jalik sub’yektlari qamrab olingan. Bu esa aholining katta qismini moliyaviy xizmatlardan chetda qoldirdi [2]. 1923-yilda boshlangan pul islohoti (chervonets joriy qilinishi) moliya tizimida barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, Turkiston sharoitida bu islohot sekin va og‘ir kechdi. Qishloq joylarda barter munosabatlari ustuvor bo‘lib qolaverdi. Moliyaviy savodxonlik pastligi va bank xizmatlarining shaharlarga to‘planganligi infratuzilma tengsizliklarini kuchaytirdi. Shuningdek, 1920-yillarda kredit kooperatsiyalari faoliyati ham kengaytirildi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 1924-yilga kelib, Turkiston hududida 1169 ta kredit kooperativi faoliyat yuritgan, ammo ular orqali aholining atigi 15–20 foizi qamrab olingan xolos. Ko‘pchilik dehqonlar yuqori foizli qarz olish uchun norasmiy manbalarga murojaat qilishga majbur bo‘lgan. NEP davrida esa qisqa muddatli iqtisodiy erkinlik kuchaygan bo‘lib, bu moliya sektoriga ham ta’sir qildi. Davlat kapitalizmi g‘oyasi doirasida ayrim xususiy moliyaviy tashabbuslarga ruxsat berildi. Lekin bu jarayon 1929-yildan boshlab kollektivlashtirish siyosati bilan to‘xtatildi va bank tizimi yana qat’iy markazlashtirilgan boshqaruvga o‘tdi [3]. 1920-yillarning ikkinchi yarmida Turkiston moliyaviy boshqaruv tizimining murakkabligi avvalo hududlararo tafovutlar orqali ko‘zga tashlanadi. Xususan, Toshkent va Buxoro kabi nisbatan rivojlangan shaharlarda markazlashtirilgan moliyaviy institutlar faoliyat yuritgan bo‘lsa, Qoraqalpog‘iston, Surxondaryo yoki Qashqadaryo kabi hududlarda hali ham eski usuldagi kredit birliklari va omonat uyushmalari saqlanib qolgan edi. Bu muvozanatsizlik, o‘z navbatida, hududlararo iqtisodiy o‘sishning turlicha yo‘nalish olishiga olib keldi. Masalan, 1924 yilda ta’sis etilgan O‘rta Osiyo Tijorat banki faqat paxtachilikka yo‘naltirilgan kredit siyosati yuritgani bois, jun, charm yoki dehqonchilikka ixtisoslashgan hududlarda bank xizmati sust rivojlangan edi. Yana bir muhim masala – sinfiy mezonlar asosidagi kredit siyosati edi. Sovet hokimiyati qarorlariga ko‘ra, bank kreditlari faqat kambag‘allar, ishchilar va sovetga sodiq fuqarolar uchun mo‘ljallangan edi. Bu esa turmush darajasi yomonlashgan, biroq siyosiy faol bo‘lmagan qishloq aholisi uchun iqtisodiy imkoniyatlarning cheklanishiga sabab bo‘ldi. А.Азизхўжаев таъкидлаганидек, "қарийб барча кооператив ва банк аъзолиги ёки кредит олишда синфий аломатлар асос бўлган, бу эса мамлакатдаги иқтисодий тенгсизликни кучайтирган". 113 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Bundan tashqari, NEP (Yangi iq