MILLIY IQTISODIYOTNI DIVERSIFIKATSIYALASH SHAROITIDA DAVLAT BYUDJETI SOLIQLI DAROMADLARI SAMARALI IJROSINI TA'MINLASH YO'NALISHLARI

Аннотация

Ushbu maqolada milliy iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida davlat byudjeti soliqli daromadlarining samarali ijrosini ta'minlash yo'nalishlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida soliq tizimidagi muammolar, soliq ma'murchiligining zamonaviy tendensiyalari hamda iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida soliq tizimini takomillashtirish mexanizmlari o'rganilgan. Maqolada soliq tushumlarini oshirish va soliq bazasini kengaytirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so'zlar: soliq daromadlari, byudjet ijrosi, diversifikatsiya, soliq ma'murchiligining samaradorligi, soliq bazasi, soliq imtiyozlari, raqamli iqtisodiyot, soliq islohoti. Kirish. Milliy iqtisodiyotni diversifikatsiyalash va uning barqaror rivojlanishini ta'minlash davlat oldidagi muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda davlat byudjeti soliqli daromadlarining samarali ijrosi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismini soliqlar tashkil etib, ular iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish va davlat funksiyalarini bajarish uchun zarur moliyaviy resurslarni shakllantiradi [1]. Shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasida soliq tizimini takomillashtirish, soliq yukini optimallashtirish va soliq ma'murchiligini soddalashtirish masalalari ustuvor vazifalar sifatida belgilangan [2]. Dunyo amaliyotida iqtisodiyotni diversifikatsiyalashning muhim omillaridan biri sifatida soliq tizimini takomillashtirish va soliq ma'murchiligini samarali tashkil etish qaraladi. Xususan, IQTISODIY HAMKORLIK VA TARAQQIYOT TASHKILOTI (OECD) ma'lumotlariga ko'ra, soliq ma'murchiligini raqamlashtirish soliq tushumlarini 15-20 foizga oshirish imkoniyatini beradi [3]. Shuningdek, iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida soliq siyosatini takomillashtirish va soliq imtiyozlaridan samarali foydalanish orqali milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish mumkin. 28 Ushbu maqolaning maqsadi milliy iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida davlat byudjeti soliqli daromadlarining samarali ijrosini ta'minlash yo'nalishlarini aniqlash va ularni takomillashtirishga qaratilgan ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Asosiy qism. Milliy iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida davlat byudjeti soliqli daromadlarining samarali ijrosini ta'minlash masalasi kompleks yondashuvni talab etadi. Iqtisodiyotni diversifikatsiyalash jarayonida soliq tizimining roli muhimdir, chunki soliq mexanizmlari orqali davlat iqtisodiyotning turli sektorlarini rivojlantirishga yo'naltirilgan rag'batlantiruvchi choralarni qo'llashi mumkin. Shu bilan birga, soliq tizimining samaradorligi davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini ta'minlaydi. Jumladan, O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda davlat byudjeti daromadlarining 75 foizdan ortig'ini soliqli tushumlar tashkil etgan [4]. Bu esa soliq tizimining iqtisodiyotdagi rolini ko'rsatadi. Milliy iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida soliq tizimining samaradorligini oshirish uchun avvalo soliq ma'murchiligini takomillashtirish zarur. Zamonaviy axborot- kommunikatsiya texnologiyalarini soliq tizimiga joriy etish soliq tushumlarini oshirishning muhim omillaridan biridir. Xususan, Jahon banki ekspertlarining fikricha, soliq ma'murchiligini raqamlashtirish soliqlarni yig'ish samaradorligini oshiradi va soliq to'lovchilar uchun qulay sharoitlarni yaratadi [5]. Real vaqt rejimida ishlash imkoniyatini beruvchi avtomatlashtirilgan soliq tizimlarini joriy etish orqali soliq hisobotini taqdim etish va soliqlarni to'lash jarayonlarini soddalashtirish, shuningdek, soliq to'lovchilar va soliq organlari o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni yaxshilash mumkin. Soliq bazasini kengaytirish va soliq tushumlarini oshirish uchun xufiyona iqtisodiyotni qisqartirish ham muhim ahamiyatga ega. Xalqaro Mehnat Tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda xufiyona iqtisodiyot ulushi YaIMning 30-40 foizigacha yetadi [6]. Xufiyona iqtisodiyotni qisqartirish orqali soliq bazasini kengaytirish va soliq tushumlarini oshirish mumkin. Buning uchun soliq tizimini soddalashtirish, soliq to'lovchilarning huquqiy savodxonligini oshirish va soliq ma'murchiligida shaffoflikni ta'minlash zarur. Milliy iqtisodiyotni diversifikatsiyalash jarayonida soliq imtiyozlaridan samarali foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Biroq, soliq imtiyozlari soliq bazasining qisqarishiga va byudjet daromadlarining kamayishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun soliq imtiyozlarini taqdim etishda ularning samaradorligini baholash va maqsadli foydalanishini nazorat qilish zarur. Rossiyalik iqtisodchi olim Mayburov I.A.ning tadqiqotlariga ko'ra, soliq imtiyozlarini taqdim etishda ularning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini baholash metodikasini joriy etish maqsadga muvofiq [7]. Bu orqali soliq imtiyozlarining samaradorligini oshirish va davlat byudjeti daromadlarining barqa