RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TALABALARNING IJTIMOIY-MADANIY KOMPETENTSIYASINI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada shaxslararo va professional muloqotda madaniyatlararo muloqotga hissa qo‘shish, yosh avlodni o‘zaro tushunish ruhida tarbiyalash hamda oliy ta’lim tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning samarali yo‘llarini izlash masalalari yoritilgan. Ushbu jarayon tizimli, shaxsiy, faollik, paradigma, kompetensiya va boshqa yondashuvlar nuqtai nazaridan tahlil qilinadi hamda ularni o‘zgartirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-madaniy kompetensiyasini shakllantirish tizimining dinamikligi – bu jarayonning doimiy o‘zgarishi, yangi mazmun bilan to‘ldirilishi masalalariga e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: Ijtimoiy-madaniy, kompetensiya, tizim dinamikligi, tizimli yondashuv, shaxsiy yondashuv, faollik, paradigma, madaniyatlararo muloqot. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 21 iyundagi “Pedagogik ta’lim sifatini oshirish va pedagog kadrlar tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalari faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi PQ-289-son qarorida pedagog kadrlar tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalarini tizimli rivojlantirish va ularda boshqaruv faoliyatini takomillashtirish, ilg‘or xorijiy tajribalarni joriy qilgan holda zamonaviy ta’lim dasturlarini ishlab chiqish, yuqori malakali professional kadrlar tayyorlashni yangi bosqichga ko‘tarish vazifalari belgilab berilgan [1]. Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda ijtimoiy-madaniy kompetenцiyani shakllantirish interaktiv ravishda o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida sub’ektiv munosabatlarni o‘rnatishga yordam beradi. Bunday holda, biz nafaqat talaba—o‘qituvchining muntazam muloqoti haqida, balki faol talaba—talaba va talaba—maslahatchi muloqoti haqida ham gaplashishimiz mumkin[4]. Raqamli texnologiyalarning pedagogik salohiyati o‘qituvchining professionalligi va mahoratini oshirishga imkon beradi. O‘qituvchi ma’lum ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak, ya’ni dasturiy ta’minot sxemalari bilan ishlash, dastur talaba tomonidan ishlatilishidan oldin kompyuterga qo‘shimcha ma’lumotlarni kiritish: uning ishlash parametrlarini o‘rnatish, mavjud dasturni o‘z xohishiga ko‘ra individuallashtirish va moslashtirish, yangi ma’lumotlar massivlarini kiritish [4]. Shuni ta’kidlash kerakki, ko‘plab o‘qituvchilar sinfda bevosita o‘zlari tomonidan yaratilgan materiallardan foydalanishni afzal ko‘rishadi, garchi elektron shaklda ko‘plab tayyor o‘quv mahsulotlari mavjud bo‘lsa ham. Universitet devorlarida yaratilgan o‘quv mahsulotlari nafaqat ushbu muassasaning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladi, balki talabalarga tabaqalashtirilgan yondashishga imkon beradi. Ijtimoiy-madaniy kompetenцiyani shakllantirish uchun raqamli texnologiyalarning pedagogik salohiyati bevosita AKT xususiyatlariga bog‘liq. Faol foydalanishga imkon beradigan raqamli texnologiyalar (dialog aloqasi, grafika, gipermatn) xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz. Dialog aloqasi. Talabalarning zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan ishlashihar doim interaktiv rejimda amalga oshiriladi, garchi foydalanuvchining har qanday raqamli vositasi 102 bilan o‘zaro aloqasi so‘zning to‘liq ma’nosida dialogbo‘lmay, bu ochiq va masofaviy o‘qitishda aloqa muammolarini o‘rganish zarurligiga olib keladi. Umumiy qabul qilingan ta’rifga ko‘ra, dialog – bu mavzu mazmuni, poziцiyasi, nuqtai nazarining u yoki bu tafsilotlarida ma’lum yoki noma’lum asosida ikki yoki undan ortiq odamlarning birgalikdagi sa’y-harakatlari o‘zaro aloqasidir. Ko‘pgina kompyuter dasturlarida ushbu qo‘shma aloqaning traektoriyasi oldindan belgilanadi, shu bilan birga jarayon muayyan raqamli texnologiyalardan foydalanuvchilar tomonidan boshlanadi. Grafika (rasmlar, sxemalar, diagrammalar, chizmalar, xaritalar, fotosuratlar). O‘quv kompyuter tizimlaridagi grafik rasmlar ma’lumotni tushunishni osonlashtiradi va uni talabaga yetkazishni osonlashtiradi. Grafikadan foydalangan holda o‘quv dasturiy mahsulotlari xayoliy fikrlashni shakllantirishga va sezgi rivojlanishiga yordam beradi.Buning uchun kompyuterning tezligi va xotira hajmi dasturiy mahsulotga mos kelishi kerak, bu kompyuterning sifatiga, uning ovoz xususiyatlariga va qo‘shimcha uskunalar (CD-ROM) mavjudligiga bog‘liq. Gipermatn. Gipermatn texnologiyasiga asoslangan o‘quv dasturi nafaqat taqdim etilgan aniqlik tufayli ma’lumotlarning assimilyaцiyasini oshiradi.Dinamik va o‘zgaruvchan gipermatndan foydalanish tavsiya etilgan mavzuni o‘rganishning optimal darajalaridan birini avtomatik ravishda tanlash imkonini beradi, bu esa o‘rganishga tabaqalashtirilgan yondashuvni amalga oshirish imkonini beradi. Grafik yoki matnli havolalardan so‘ng talaba material bilan ishlashning turli sxemalarini qo‘llashi mumkin.Gipermatn texnologiyasining tarqalishi o‘qituvchilarga turli xil elektron nashrlarni (darsliklar, ma’lumotnomalar, lug‘atlar, enцiklopediyalar va boshqalarni) yaratishga imkon berdi. Elektron nashrlar an’anaviy bosma nashrlarga nisbatan sezilarli didaktik afzalliklarga ega, chunki ular ma’lumotlarning yorqin va vizual taqdimoti bilan