OʻSMİRLİK DAVRİ PSİXOLOGİK VA FİZİOLOGİK XUSUSİYATLARİ

Аннотация

Ushbu ishda oʻsmirlik davri psixologiyasi, yaʼni 11–18 yosh oraligʻidagi yoshlarning ruhiy va ijtimoiy rivojlanish xususiyatlari oʻrganiladi. Asarda oʻsmirlik davrining jismoniy, emotsional, intellektual va ijtimoiy oʻzgarishlari, shuningdek, bu davrda yuzaga keladigan muammolar, ota-ona va jamiyat bilan munosabatlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda yoshlarning oʻz-oʻzini anglash, shaxsiylikni shakllantirish va mustaqil fikrlashga oʻtish jarayonlari psixologik nuqtai nazardan yoritilgan. Ish taʼlim jarayonida pedagog va psixologlarga amaliy yordam sifatida foydali boʻlishi mumkin. Kalit soʻzlar. Oʻsmirlik davri psixologiyasi, gormonal oʻzgarishlar, emotsional va ijtimoiy oʻzgarishlar, shaxs. Oʻsmirlik davri inson hayotidagi eng muhim va murakkab bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davr odatda 11 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan oraliqni qamrab oladi. Oʻsmirlik davrida shaxsda jismoniy, psixologik, emotsional va ijtimoiy oʻzgarishlar yuz beradi. Bu oʻzgarishlar bolaning kattalikka yo‘l olgan bosqichini belgilaydi va uning shaxs sifatida shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Oʻsmirlik davrida psixologik o‘zgarishlar juda muhim o‘rin tutadi. Avvalo, oʻsmirda oʻzini anglash hissi kuchayadi. U kimligini, hayotdagi oʻrnini va kelajakdagi maqsadlarini tushunishga harakat qiladi. Bu jarayonda u koʻplab savollar bilan yuzma-yuz keladi: “Men kimman?”, “Qanday bo‘lishim kerak?”, “Menga jamiyatda qanday qarashadi?” va hokazo. Bundan tashqari, emotsional o‘zgarishlar ham oʻsmirlik davrining ajralmas qismidir. Oʻsmirlar tez-tez kayfiyati o‘zgaruvchan, injiq va ba’zan agressiv bo‘lib qolishi mumkin. Bu holat gormonal o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi bilan birga, ichki ziddiyatlar, mustaqillikka intilish va tashqi muhit bilan o‘zaro munosabatlarning murakkabligi bilan ham tushuntiriladi. Ijtimoiy jihatdan oʻsmirlar do‘stlariga ko‘proq ahamiyat bera boshlaydilar. Oila a’zolari emas, balki tengdoshlarining fikri ular uchun muhimroq bo‘lib qoladi. Bu davrda ijtimoiy faollik, guruhlarga qo‘shilish, yetakchilikka intilish kabi xususiyatlar paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, oʻsmirlar mustaqil qaror qabul qilishni istaydilar, biroq bu har doim ham to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun kattalarning ularni tushunishi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishi nihoyatda muhimdir. O‘smir "Men kimman?" degan savol bilan yashaydi. Har xil obrazlarga kirib ko‘radi: bir kun sportchi bo‘lishni istasa, ertasiga san’atga qiziqadi. Bu tabiiy — o‘z yo‘lini topishga harakat qilyapti. Endi u ota-onadan ko‘ra do‘stlarining gapiga ko‘proq quloq soladi. “Do‘stlarim nima deydi?” — bu savol uning qarorlariga ta’sir qiladi. Yaxshi muhitda bo‘lsa — foyda, yomon guruhga tushsa — xavf. O‘ziga “meni nazorat qilishmasin” degan fikr paydo bo‘ladi. Har qanday “qilma”, “bo‘lma” degan gaplarga qarshilik bildiradi. Bu qarshilikni to‘g‘ri tushunish muhim. Xursand bo‘lsa — osmonga chiqadi, hafsalasi pir bo‘lsa — darrov tushkunlikka tushadi. Ko‘ngli juda nozik. Ko‘p narsa unga “katta muammo”dek tuyuladi. 25 O‘zgarishlarga to‘la tanasi va ongi Jismoniy o‘zgarishlar (bo‘y o‘sishi, ovoz o‘zgarishi, jinsiy yetilish) uni hayratga soladi, hatto ba’zan bezovta qiladi. Ongida ham yangicha fikrlar tug‘iladi, katta odamlar kabi savollar berishni boshlaydi. O'smirlik - bu inson hayotidagi qiyin va ayni paytda muhim bosqich. Bolalik tugaydi, bola teng huquqli ishtirokchi sifatida kattalikka kirishga tayyorlanmoqda. Shubhasiz, o'smir hali jismonan yoki psixologik jihatdan haqiqiy balog'atga etmagan, ammo shunga qaramay kattalar bilan teng huquqli bo'lishga intiladi. Butun davr bolaning o'zi uchun ham, bolaning atrofidagi kattalar uchun ham katta psixologik qiyinchiliklar bilan bog'lanib keladi. Ilmiy adabiyotlarda o'smirlarning xususiyatlari juda yaxshi va to'liq ko'rsatilgan, o'smir shaxsini shakllantirishning asosiy qonuniyatlari va xulq-atvor xususiyatlari, hissiy-irodaviy, intellektual va aqliy qobiliyatlarni o'rganishga bag'ishlangan ko'plab asarlar mavjud. Ammo shunga qaramay, atrofdagi kattalar yosh muammolari bilan yaxshi tanish emas, bu esa ushbu davrni - o'smirlikni qiyin kechishga olib keladi. “Kattalik tuyg'usi” o'smirlikning markaziy neoplazmasi hisoblanadi. O'smir teng huquqlilik talab qiladi, o'z didi, qarashlari, pozitsiyasi va fikrini himoya qilishga intiladi, mustaqillikka intiladi, o'z manfaatlarini ota-onalar, o'qituvchilar va boshqa kattalarning aralashuvi va nazoratidan himoya qiladi. Agar o'smir kattalar tomonidan tushunishni topa olmasa, kattalar mustaqillikni ta'minlamasa va uning hayotining barcha jabhalarini nazorat qilishga harakat qilsa, o'smirlar "kattalar hayotining atributlari" ni qabul qiladilar: yomon so'zlar, ichkilikbozlik, chekish. Kattalar tomonidan o'smirlarning mustaqilligi va tashabbusini cheklash kuchli qarshiliklarni keltirib chiqaradi, kattalar bilan muloqotda to'siqlar va nizolarni keltirib chiqaradi. Xulosa oʻrnida shuni aytish kerakki Oʻsmirlik davri – shaxsning shakllanishida poydevor bosqichlardan biridir. Bu davrda yuzaga keladigan ruhiy va emotsional