ИЗУЧЕНИЕ ЕСТЕСТВЕННО-НАУЧНЫХ, СОЦИАЛЬНО-ФИЛОСОФСКИХ ВЗГЛЯДЫ АБУ РАЙХАНА БЕРУНИ ЗА РУБЕЖОМ

Аннотация

In our country, special attention is paid to the study of views on the universe and man, nature, social life, spirituality of the individual, education and training on the heritage of ancestors, the use of their ideas in accordance with the spirit of the times. in the education of the younger generation as worthy successors. From this point of view, there is a need for a comprehensive scientific and theoretical study of the philosophical, natural science views of scientists of the Khorezm Academy of Mamun, formed on the basis of universal values, existential ideas that have a constructive meaning for the improvement of man. . The article scientifically substantiates the study of the work of Abu Rayhan Beruni by foreign and domestic scientists. Keywords: universe, man, nature, philosophical, natural, scientific, views, human perfection, constructive meaning, knowledge of the world, ontology, gnesology. Kirish. Dunyo ilmiy-falsafiy Respublikamiz olimlaridan merosi taraqqiyotida qomusiy P.G.Bulgakov [2, 19-28-bb.], allomalarning ma'rifiy, falsafiy, A.Ahmedov [3, 58-63-bb.], tabiiy-ilmiy ta'limotlari, xususan, B.Abduhalimov [4, 82-89-bb.], dunyoni bilish, tabiat, olam va S.Karimova [5, 58-62-bb.], O.Bo‘riev odam, inson ijtimoiy mohiyatiga oid [6, 63-71-bb.], A.Habibullaev [7, 89- qarashlari doirasida fundamental 95-bb.], G.Masharipova [2, 181 b.], tadqiqotlar olib borilmoqda [1, 47- I.Abdullaev [9, 28-37-bb.], b.]. Jumladan, dunyo tamadduniga J.Hazratqulov [10, 189-196-bb.], salmoqli hissa qo‘shgan M.Hasaniy [11, 71-76-bb.], O.Qoriev mutafakkirlar ilmiy merosidagi [12, 49-54-bb.] maqolalarini aytish olamning yaralishi, yaratuvchi va mumkin. inson, koinot, tabiat, ijtimoiy hayot A.Ahmedov «Abu Rayhon haqidagi ta'limotning ilmiy jihatlarini Beruniyning «Yoritgichlarning o‘tishi tadqiq etish, inson va tabiat tushunchasini aniqlashtirish uchun munosabatlari mohiyatini ochib ishonchli asos tayyorlash haqida» berish, tabiiy-ilmiy qarashlarning maqolasida mazkur asarni ijtimoiy-falsafiy tafakkur rivojidagi Hindistondagi Bankipur o‘rnini asoslash bugungi kunda kutubxonasidagi mavjud yagona dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. qo‘lyozma asosida 1948 yili - Mavzuga oid adabiyotlar Haydarobodda Abu Rayhon Beruniy tahlili (Literature review). Abu asarlari to‘plamidan o‘rin olgan Rayhon Beruniyning ilmiy merosi nashriga [13, 107 b.] tayanib tahlil ISSN: 2992 - 8974 57 https://journals.afu.uz ALFRAGANUS № 2 (11). 2024 xalqaro ilmiy jurnal qilgan. Unda mazkur risola fi usul al-Farg‘oniy») qiyosiy yoritgichlarning osmon sferasining o‘rganilib, ilmiy xulosalar berilgan. ma'lum nuqtalaridan o‘tish A.Habibullaev to‘plamning masalasiga bag‘ishlangani, qisman sakkizinchi sonida chop etgan munajjimlikga ham tegishli ekanligi «Oksfordda Abu Rayhon Beruniy yozilgan. Qomusiy olim ushbu asarlari» nomli maqola tadqiqotida qadimgi yunon va hind tarixnavislikka oid bo‘lib, unda falakiyoti yutuqlaridan ham Buyuk Britaniyaning Oksford foydalangani hamda asarning fanda universiteti tarkibidagi Bodleyan o‘rganilishi xususida fikr yuritilgan. kutubxonasida saqlanayotgan Abu B.Abduhalimovning «Hoji Rayhon Beruniy qalamiga tegishli Xalifa Abu Rayhon Beruniy haqida» asarlar haqida axborot berilgan; maqolasida Hoji Xalifaning «Kashf ettita asarining to‘qqizta qo‘lyozmasi az-zunun» asarida Abu Rayhon borligi aytilgan va ularning qisqa Beruniyning ilmiy faoliyati bilan tavsifi ilova qilingan. Ular qatoriga bog‘liq ma'lumotlar to‘la o‘rganilgan. «Qonuni Mas'udiy», «Kitob fi isti'ob Jumladan, ushbu kitobda uning ismi al-vujuh al-mumkina fi san'at al- 24 marta qayd etilgan, ilmiy asarlari asturlob» (ة نكمملا هوجولا بﻻرتسا يف باتك – ( ةيقابلا راثآ) «Osor al-boqiya», داشرا) بﻻرتسﻻا ةعنص يف)(«Asturlob (موجنلا ماكحأ يف «Irshod fi ahkom an- yasashning mumkin bo‘lgan nujum», ( داسرﻷا فﻼتخاب داهشتسﻻا) «al- usullarini qamrab oluvchi kitob»), Istishhod bi ixtilof al-arsod», ( باعتسﻻا) «Kitob ad-durar fi sath al-ukar»( باتك «al-Isti'ob», (تائعشلا ديرجت) «Tajrid ركعلا حطس يف رردلا)(«Er sathi haqida ash-shu'aot», (ميهفتلا) «at-Tafhim», hikoya qiluvchi durlar kitobi»), ( بﻻرتسﻻاب لمعلا باتك) «Kitob al-amal bil «Maqolatu fi sayr sahmay as-sa'oda usturlob», (ج يزلا) «Zij», ( يدوعسم نوناق) va-l-g‘ayb» (ة داعسلا يمحس ريس يف تﻻاقم «Qonuni Mas'udiy», ( ةيجﻻارينم) ب يغلا و) («G‘oyiblik va baxt «Mineralogiya» va boshqalar nayzalarining sayri haqida xususida ma'lumotlar borligi aytiladi. maqola»), munajjimlikka oid: «Kitob O.Bo‘riyevning «Ahmad al- nuzhat an-nufus va-l-afkor fi xavoss Farg‘oniy va Abu Rayhon Beruniy» al-mavolid as-salos al-ma'dan va-n- nomli maqolasida Abu Rayhon nabot va-l-ahjor» ( سوفنلا ةهزن باتك Beruniy o‘z asarlarida Ahmad al- ت ابنلاو ندعملا ثﻼثلا ديلاوملا ساوح يف راكفﻷاو Farg‘oniyning falakiyot راجحﻷاو)(«Uchta narsa – metall, ma'lumotlarini tahlil qilgani va ularga o‘simlik, toshlarning xususiyatlari ijobiy baho bergani, ushbu haqida fikr va ko‘ngillarga rohat mavzudaasar ham yozgani («Tahzib baxsh etuvchi kitob»), ISSN: 2992 - 8974 58 https://journals.afu.