DINSHUNOSLIK VA MA’NAVIY QADRIYATLAR

Аннотация

Ushbu maqolada dinshunoslik fanining mohiyati va ma’naviy qadriyatlarning shakllanishidagi roli tahlil qilinadi. Maqola din va ma’naviyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni, shuningdek, dinshunoslikning jamiyat axloqiy rivojidagi ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Asosiy e’tibor tarixiy tajribalar, zamonaviy o‘zgarishlar va O‘zbekiston misolida diniy-ma’naviy qadriyatlarning saqlanishi va rivojlanishi masalalariga qaratilgan. Kalit so‘zlar: dinshunoslik, ma’naviy qadriyatlar, din va jamiyat, axloqiy asoslar, madaniy meros. Kirish Insoniyat tarixida din eng qadimgi va kuchli ijtimoiy institutlardan biri bo‘lib, jamiyatning ma’naviy, axloqiy va madaniy asoslarini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Dinshunoslik esa diniy hodisalarni ilmiy asosda o‘rganadigan va ularning inson hayotidagi o‘rnini tahlil qiladigan muhim fan sohasidir. Dinshunoslik nafaqat diniy e’tiqodlarning mohiyatini, balki ular orqali shakllangan ma’naviy qadriyatlar, axloqiy me’yorlar va ijtimoiy tartibotlarni ham o‘rganadi. Ayniqsa, zamonaviy globallashuv sharoitida milliy ma’naviyat va diniy qadriyatlarni chuqur tahlil qilish zarurati ortib bormoqda. O‘zbekiston misolida, mustaqillikdan so‘ng dinshunoslik faniga va ma’naviy qadriyatlarning rivojlanishiga alohida e’tibor berila boshlandi. Asosiy qism : Dinshunoslik va uning vazifalari Dinshunoslik diniy tizimlarning kelib chiqishi, rivojlanishi va jamiyatdagi o‘rnini ilmiy nuqtai nazardan o‘rganadi. Bu fan turli dinlarning tarixiy shakllanishi, asosiy g‘oyalari, marosimlari va ijtimoiy funksiyalarini tahlil qilish bilan shug‘ullanadi. Ayniqsa, dinshunoslik ma’naviy qadriyatlarning ildizini o‘rganishda asosiy vosita hisoblanadi. Dinshunoslikning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:  Diniy tushunchalar va qadriyatlarning ilmiy tahlilini berish;  Turli dinlar va madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va o‘xshashliklarni o‘rganish;  Dinning jamiyat rivoji va shaxs shakllanishidagi rolini aniqlash;  Ma’naviy qadriyatlarning shakllanishi va rivojlanishidagi diniy omillarni tadqiq qilish. Ma’naviy qadriyatlarning shakllanishida dinning roli Din, asosan, ma’naviy qadriyatlarning asosiy manbalaridan biri sifatida ko‘riladi. Axloq, adolat, rahm-shafqat, sabr-toqat, mehnatsevarlik kabi qadriyatlar ko‘pgina diniy ta’limotlarda markaziy o‘rin egallaydi. Masalan, Islom dinida Qur’on va hadislar asosida insonning ma’naviy kamoloti uchun muhim bo‘lgan qadriyatlar belgilab berilgan. 5 43 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Xristianlikda esa sevgi va kechirimlilik g‘oyalari asosiy axloqiy tamoyillarni tashkil qiladi. Buddizmda esa ruhiy poklanish va zo‘ravonlikdan voz kechish kabi qadriyatlar ustun o‘rinni egallaydi. Tarixan, O‘zbekiston hududida ham Islom dini tarqalishi bilan birga ma’naviy qadriyatlar mustahkam asos olgan. IX-XII asrlarda Movarounnahrda faoliyat yuritgan buyuk olimlar – Imom Buxoriy, Imom Termiziy va boshqalar – faqat diniy bilimlarni emas, balki ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni ham keng targ‘ib qilgan. Dinshunoslik va zamonaviy jamiyat Bugungi kunda dinshunoslik nafaqat tarixiy va nazariy tadqiqotlar bilan cheklanmay, balki zamonaviy jamiyatda din va ma’naviyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni o‘rganish bilan ham shug‘ullanmoqda. Globalizatsiya jarayonida dunyoda diniy qadriyatlarning saqlanishi va ularga nisbatan munosabatda sezilarli o‘zgarishlar yuz bermoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, dinshunoslik fanining roli yanada ortmoqda. O‘zbekistonda ham mustaqillikdan so‘ng dinshunoslik faniga e’tibor kuchaytirildi. Diniy bilimlarning jamiyat ma’naviy taraqqiyotidagi o‘rni e’tirof etildi, maktab va oliy ta’lim muassasalarida “Dinshunoslik asoslari” kabi fanlar joriy etildi. Bundan maqsad – yosh avlodni sog‘lom diniy-ma’naviy qarashlar asosida tarbiyalash va ularni ekstremizm va radikalizm kabi salbiy oqimlardan asrashdir. Ma’naviy qadriyatlarning saqlanishi va rivojlanishi Dinshunoslik diniy asosdagi ma’naviy qadriyatlarning saqlanishi va rivojlanishida muhim vosita hisoblanadi. O‘zbekiston tajribasida ko‘rish mumkinki, diniy-ma’naviy merosni asrash davlat siyosatining muhim qismi sifatida qaralmoqda. Jumladan, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy kabi buyuk allomalarning ilmiy merosini o‘rganishga va ommalashtirishga katta e’tibor berilmoqda. Diniy qadriyatlar oila, jamiyat va ta’lim tizimida ham o‘z aksini topmoqda. Masalan, o‘zbek oilaviy qadriyatlarida ota-onaga hurmat, farzand tarbiyasi va qo‘shnichilik munosabatlari kabi qadriyatlar diniy ta’limotlar bilan uyg‘unlashgan holda saqlanmoqda. Ma’naviyat va din insoniyat hayotining ajralmas qismlaridan hisoblanadi. Har bir jamiyatning shakllanishi, barqarorligi va rivojlanishida ma’naviy qadriyatlar va diniy e’tiqodlar muhim rol o‘ynaydi. Dinshunoslik esa bu qadriyatlarni chuqur ilmiy tahlil etuvchi fandir. Ushbu maqolada dinshunoslik ilmining mohiyati, uning zamonaviy ijtimoiy hayotdagi o‘rni, shuningdek, ma’naviy qadriyatlarning shakllanishi va