DINIY RADIKALIZM VA UNING JAMIYATGA SALBIY TA’SIRI

Аннотация

Mazkur maqolada zamonaviy davrda dolzarb bo‘lgan diniy radikalizm hodisasi va uning jamiyat hayotiga salbiy ta’siri yoritilgan. Diniy radikalizm — bu din nomi bilan niqoblangan, mutaassiblik va zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi noto‘g‘ri tushunchalar yig‘indisi ekani ta’kidlanadi. Maqolada diniy radikalizmning ildizlari, uning shakllanish sabablari, yoshlar ongiga qanday ta’sir o‘tkazishi va jamiyatda qanday ijtimoiy bo‘linishlarga olib kelishi tahlil qilinadi. Ayniqsa, radikal g‘oyalar orqali tinchlik va barqarorlikka rahna solinishi, ijtimoiy nizolar, nafrat va diniy murosasizlik kuchayishi holatlari misollar bilan ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, maqolada radikalizmga qarshi kurashda sog‘lom diniy ma’rifat, to‘g‘ri tarbiya va ommaviy axborot vositalarining o‘rni ham muhim o‘rin tutishi haqida so‘z yuritiladi. Kalit so’zlar: Diniy radikalizm, Radikalizm, Ekstremizm, Hanbaliy mazhabi, “Radik” (ildizga qaytish), Qur’oni Karim, Sahih al-Buxoriy, Sahih Muslim, Musnad Ahmad ibn Hanbal, Ibn Taymiyya, Ibn Qayyim al-Javziyya, Zo‘ravonlik, Murosasizlik, Bag‘rikenglik, Tinchlik, Adolat, Ijtimoiy adolatsizlik, Ijtimoiy beqarorlik, Internet va ijtimoiy tarmoqlar. Kirish: Hozirgi globallashuv davrida insoniyat oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri — bu diniy radikalizm xavfi bo‘lib qolmoqda. Axborot texnologiyalari jadal rivojlanib, har qanday g‘oya tez tarqalayotgan bir davrda noto‘g‘ri talqin qilingan diniy tushunchalar, ayniqsa, yoshlar ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Diniy radikalizm — bu din niqobi ostida mutaassiblik, zo‘ravonlik va murosasizlikni targ‘ib qiluvchi zararli g‘oyalar yig‘indisidir. Bunday yondashuv nafaqat din mohiyatiga zid, balki jamiyat barqarorligi, tinchligi va taraqqiyotiga jiddiy tahdid soladi. Islom dini aslida tinchlik, bag‘rikenglik va adolat dini ekaniga qaramay, ayrim guruhlar uni noto‘g‘ri talqin qilib, radikal qarashlar bilan jamiyatda bo‘linish, ixtilof va nizolarni yuzaga keltirmoqda. Ushbu maqolada diniy radikalizmning mohiyati, uning paydo bo‘lish sabablari, yoshlar ongiga salbiy ta’siri va jamiyatdagi zararli oqibatlari tahlil qilinadi. Asosiy qism: Diniy radikalizmning sabablari, ko‘rinishlari va jamiyatga salbiy ta’siri 1.Diniy radikalizm tushunchasi Diniy radikalizmning zamirida turgan asosiy tushuncha — bu diniy g‘oyaning noto‘g‘ri talqin qilinishidir. Radikalizm arab tilidagi “radik” so‘zidan olingan bo‘lib, ildizga qaytish, qat’iylik degan ma’noni anglatadi. Ammo diniy kontekstdagi radikalizm bu so‘zning salbiy tusga ega bo‘lgan ko‘rinishi bo‘lib, u dinni haddan tashqari qattiq, tor doirada talqin qilish orqali zo‘ravonlik, murosasizlik va mutaassiblikni targ‘ib qiladi. Aslida Islom dini bag‘rikenglik, tinchlik va adolatga asoslanadi. 218 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Shunga qaramay, diniy savodsizlik, noto‘g‘ri tushunish, ijtimoiy muammolar va ayrim g‘arazli kuchlar ta’sirida shakllanayotgan radikal qarashlar bugungi kunda jamiyat barqarorligiga jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Quyida diniy radikalizmning kelib chiqish sabablari, asosiy ko‘rinishlari va jamiyatga ta’siri haqida batafsil so‘z yuritiladi. I.Diniy radikalizmning lug‘aviy va istilohiy ma’nosi Radikalizm so‘zi lotincha “radix” – ildiz degan so‘zdan olingan bo‘lib, biror masalaga haddan tashqari chuqur, keskin va murosasiz yondashuvni anglatadi. Diniy radikalizm esa bu — diniy aqidalarni asl mohiyatidan ajratib, uni murosasizlik, mutaassiblik va zo‘ravonlik asosida talqin qilishdir. Bu holatda dinni faqat jazolovchi, hukm chiqaruvchi kuch sifatida tushunish va boshqa fikr yoki e’tiqodlarga nisbatan qat’iy rad etish holatlari namoyon bo‘ladi. Muhaddis va faqih Ahmad ibn Hanbal (rahmatullohi alayh) o‘zining “Musnad” asarida e’tiqod va amalni Qur’on va sahih Sunnat asosida tushunishga urg‘u beradi va bu masalada haddan oshish (ghuluw)dan ogohlantiradi. Hanbaliy mazhabi — Islomni asl holicha saqlash tarafdori sifatida radikal talqinlarni qoralaydi. Zamonaviy radikal oqimlar ko‘pincha Qur’on oyatlarini yoki hadislarni kontekstdan ajratib, yolg‘on targ‘ibotga xizmat qildirishadi. Hanbaliy ulamolari esa matnni asabiyatsiz, izchil va dalilga asoslangan talqin etishga da’vat qilgan. Ularning yondashuvi musulmonlarning jamiyatda osoyishtalik va o‘zaro hurmat asosida yashashiga xizmat qiladi. II.Radikalizm va ekstremizm o‘rtasidagi farq Ko‘p hollarda radikalizm va ekstremizm sinonim sifatida qo‘llanadi, ammo ular orasida nozik farq bor. Radikalizm — fikrda yoki tushunchada haddan tashqari ketish bo‘lsa, ekstremizm — bu fikrni amalda tajovuzkor shaklda namoyon qilishdir. Har bir ekstremist — radikal bo‘lishi mumkin, lekin har bir radikal ekstremist emas. Hanbaliy mazhabida ham, xususan, Ibn Taymiyya (rahmatullohi alayh) o‘z asarlarida diniy masalalarda haddan oshganlar haqida ogohlantirgan. U "dinda haddan oshgan har qanday amal, Rasululloh (s.a.v.) Sunnatidan chetga chiqadi" degan fikrni ilgari suradi. Radikalizm ko‘proq g‘oyaviy darajadagi murosasizlik bo‘lsa, ekstremizm bu g‘oyaning praktik, taj