AЙРИМ ОҒИРЛАШТИРУВЧИ ҲОЛАТЛАРДА ҚАСДДАН ОДАМ ЎЛДИРИШ УЧУН ЖАВОБГАРЛИК: AҚШ ТАЖРИБАСИ

Аннотация

Ушбу мақолада АҚШ қонунчилигида айрим оғирлаштирувчи ҳолатларда қасддан одам ўлдириш жинояти учун жавобгарлик масалалари таҳлил қилинади. Мақолада қасддан одам ўлдириш турлари, оғирлаштирувчи ҳолатлар, жазо чоралари ва уларнинг федерал ҳамда штат қонунчилигидаги ўрни кўриб чиқилган. Шунингдек, АҚШда одам ўлдиришга оид жазо чораларининг хусусиятлари, ўлим жазоси ва умрбод қамоқ каби жазо турлари ҳақида ҳам маълумот берилади. Калит сўзлар: қасддан одам ўлдириш, оғирлаштирувчи ҳолатлар, АҚШ ҳуқуқи, федерал қонунчилик, ўлим жазоси, жиноий жавобгарлик, Ўзбекистон жиноят кодекси. Kириш Қасддан одам ўлдириш жинояти жаҳон ҳуқуқий тизимларида энг оғир жиноятлардан бири сифатида баҳоланади. Ҳар бир давлат бундай жиноятлар учун ўз ҳуқуқий механизмини яратган бўлиб, жиноятга муносабат ва жазо турлари мамлакатнинг ҳуқуқий анъаналари ва ижтимоий-сиёсий тизимига боғлиқ. АҚШда қасддан одам ўлдириш жинояти федерал ва штат қонунчилигида қатъий тартибга солинган бўлиб, унга нисбатан кескин жазо чоралари кўзда тутилган. Шунингдек, оғирлаштирувчи ҳолатлар асосида суд ҳукми ва жазонинг тури белгиланади. Ушбу мақолада АҚШ қонунчилигидаги қасддан одам ўлдириш ва унинг оғирлаштирувчи ҳолатлари бўйича ҳуқуқий механизмлар таҳлил қилинади. АҚШда қасддан одам ўлдириш жиноятининг ҳуқуқий тавсифи АҚШ қонунчилигида одам ўлдириш жинояти "homicide" тушунчаси билан ифодаланади ва у бир нечта турларга бўлинади: 1. First-degree murder (Биринчи даражали қотиллик) – олдиндан режалаштирилган, қасддан ва шафқатсизлик билан содир этилган одам ўлдириш жинояти. 2. Second-degree murder (Иккинчи даражали қотиллик) – олдиндан режалаштирилмаган, лекин жиноятчи қасддан одам ўлдирган ҳолат. 3. Manslaughter (Одам ўлдириш, лекин енгиллаштирувчи ҳолатлар мавжуд) – эҳтиётсизлик ёки эҳтирос ҳолатида содир этилган қотиллик.1 АҚШнинг барча штатларида биринчи даражали қотиллик энг оғир жиноятлар сирасига киради ва ўлим жазоси ёки умрбод қамоқ жазоси билан жазоланиши мумкин.2 Оғирлаштирувчи ҳолатлар ва уларнинг ҳуқуқий аҳамияти. АҚШ қонунчилигида қасддан одам ўлдиришда бир қатор оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд бўлиб, улар суд ҳукми ва жазо чораларини кучайтиришга асос бўлади. Олдиндан режалаштирилган қотиллик (Premeditation). Агар шахс одам ўлдиришни аввалдан режалаштирган, қурол тайёрлаган, қурбонни кузатган ва жиноятни ҳушёрлик билан амалга оширган бўлса, бу биринчи даражали қотиллик сифатида баҳоланади. Бир нечта одамни ўлдириш (Multiple homicide). Агар жиноятчи бир вақтнинг ўзида ёки бир неча муддат давомида бир нечта шахсни ўлдирган бўлса, бу ҳолат жазонинг 1 FindLaw – U.S. Murder Laws and Penalties. https://criminal.findlaw.com/criminal-charges/murder.html 2 Cornell Law School – 18 U.S. Code § 1111 – Murder (Federal Law). https://www.law.cornell.edu/uscode/text/18/1111 198 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 оғирроқ бўлишига олиб келади. Масалан, серий қотиллар ёки оммавий отишма (mass shooting) содир этган шахслар оғирроқ жазоланади.3 Давлат хизматчиларини ўлдириш. Агар жиноят қурбони ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи ходими, давлат хизматчиси ёки жамоат бурчини бажараётган шахс бўлса, бундай жиноятлар оғирлаштирилган деб баҳоланади ва ўлим жазосига олиб келиши мумкин. Болалар, ҳомиладор аёллар ва ожиз шахсларни ўлдириш. АҚШ қонунчилигида ҳомиладор аёлни, болаларни ёки ногирон шахсларни ўлдириш алоҳида оғир жиноят сифатида баҳоланади. Масалан, Калифорния штати қонунларига кўра, ҳомиладор аёлни ўлдириш икки инсонни ўлдириш сифатида баҳоланиши мумкин. Қотилликни пуллик буюртма орқали амалга ошириш (Contract killing). Агар шахс пул эвазига буюртма қотилликни содир этган бўлса, бу ҳолат суд томонидан энг оғир жиноят сифатида баҳоланади ва ўлим жазосига ҳукм қилиниши мумкин. Террорчилик ёки уюшган жиноятчилик билан боғлиқ қотиллик. Террорчилик фаолияти доирасида ёки мафия, уюшган жиноятчилик аъзолари томонидан содир этилган қотилликлар ҳам энг оғир жиноятлар сирасига киради. АҚШда қасддан одам ўлдириш учун жазо чоралари АҚШ федерал қонунчилиги ва штат қонунларига кўра, оғирлаштирувчи ҳолатларда қасддан одам ўлдириш учун қўлланиладиган жазолар қуйидагича4: • Ўлим жазоси – 27 та штатда амал қилади. (Масалан, Техас, Флорида, Жоржия штатларида). • Умрбод қамоқ жазоси – айрим штатларда ўлим жазоси ўрнига қўлланилади. • Муддатсиз қамоқ жазоси (life without parole) – айрим ҳолларда шартли равишда озод этиш ҳуқуқисиз умрбод қамоқ жазоси тайинланади. АҚШда ўлим жазоси федерал даражада ва айрим штатларда мавжуд бўлиб, уни қўллаш жараёни узоқ вақт давом этиши мумкин.5 АҚШ тажрибасининг Ўзбекистон учун аҳамияти АҚШ тажрибасидан келиб чиқиб, Ўзбекистонда оғир жиноятларнинг олдини олиш ва жазо механизмларини такомиллаштириш учун қуйидагиларни амалга ошириш мумкин: • Оғирлаштирувчи ҳолатларни аниқлаш ва уларга мос жазо белгилаш • Жиноятни профилактика қилиш тизимини кучайтириш • Террорчилик ва уюшган жиноятчилик билан боғлиқ қотилликларга нисбатан қаттиқ жазо чораларини қўллаш • Қотилликнинг сабабларини ва жиноятчиларнинг руҳий ҳолатини ўрганиш АҚШда оғирлаштир