HÁZIRGI QARAQALPAQ PROZASÍNDA DRABBL JANRÍNDAǴÍ IZLENISLER

Аннотация

This article discusses the drabble genre, a small genre in Karakalpak literature. The emergence of the genre and its development in Karakalpak literature are analyzed through the drabbles of writers M. Nizanov, A. Abdiev, A. Darmenov. The content and form of Karakalpak prose are analyzed, as well as the methods of describing the event in a short and limited context in an interesting and meaningful way. Keywords: drabble, story, narrative, genre, form, humor-satire, Ernest Hemingway. Ótken ásir qaraqalpaq ádebiyatında bir qansha ózgerisler, jańalanıwlar boldı. Jazıwshılar gúrriń, povest, roman, ocherk janrındaǵı izlenisleri menen birge, drabbl janrında da dóretiwshilik etiwi kózge túse basladı. Shıǵarma ideyasın qısqa hám tujırımlı túrde ashıp bere alatuǵın janrlar da bar. Solardıń biri drabbl bolıp esaplanadı. XX ásir ortalarında jáhán ádebiyatı tán alǵan jazıwshı Ernest Xeminguey shıǵarma ideyasın tolıq ashıw hám oqıwshıǵa estetikalıq zawıq beriw ushın roman jaratıw shárt emesligin, al kerisinshe kishi kólemdegi shıǵarmalar, yaǵnıy bar joǵı bir neshe sózler járdeminde bul isti ámelge asırıw múmkinligin aytıp ótti. Bul janr dáslep 1980-jılı Ullı Britaniyada payda boladı. Yaǵnıy óz watanı Birmengem úniversitetinde ájayıp sóz oyını sıpatında qabıl qılındı. Keyin Evropanıń kóplegen mámleketleriniń jazıwshıları bul janrda ózlerin sınap kórdi. Drabbl dep atalǵan jańa janr payda boldı hám hámmeni qızıqtıra basladı. Kórkem ádebiyatta jańa janrlardıń payda bolıwı–jańalıq, al onıń basqa xalıqlardıń ádebiyatında taralıwı sol janrdıń jetiskenligi desek boladı. XX ásirde Batıs ádebiyatında payda bolǵan kishi kólemli prozalıq shıǵarma payda bolıwı menen-aq, ádebiy janr sıpatında tez jetilisti hám basqa xalıqlar ádebiyatına keń tarqaldı. Sonday-aq, biz qaraqalpaq ádebiyatında drabbl janrınıń rawajlanǵanın hám elede rawajlanıp atırǵanın kóriwimizge boladı [4:82]. M.Nızanovtı biz yumor-satiralıq gúrrińleri, povestleri arqalı sheber yumorist hám satirik jazıwshı sıpatında jaqsı bilemiz. Bul jazıwshı tek bul baǵdarlarda dóretiwshilik etip qoymastan, drabbl janrında da dóretiwshilik etken jazıwshı. Yaǵnıy qaraqalpaq ádebiyatına "drabbl" atamasın alıp kirgen hám usı atama menen birinshilerden bolıp shıǵarmalar jazǵan jazıwshı bolıp esaplanadı. Ol "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasınıń 2017-jıl 2-fevral №6 (7918) sanında "Drabbller" degen atama astında 9 drabblin járiyaladı. Onda jazıwshı: "… Júdá qısqa gúrrińler jazıwda men de bir neshe márte mashqı etkenmen. Máselen, aldın járiyalanǵan "Qosımsha soraw", "Jaza qurıq", "Rul", "Arzan em" solar qatarınan. Búgingi sizlerdiń názerińizge usınılıp otırǵan qısqa gúrrińlerdi birinshi márte "drabbller" dep atadım" dep keltiredi. Gazetanıń usı sanında avtordıń "Árman", "Hár zamanǵa bir zaman", "Ana", "Ómir", "Ǵáremet", "Bóteke", "Keshki máhál", "Kútiw", "Jubanısh" dep atalǵan drabblleri járiyalandı. 137 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Demek, qısqa gúrrińlerdiń úlgileri M.Nızanov dóretiwshiliginde aldın da bar edi. Biraq, "drabbl" degen janrlıq atama menen soń járiyalandı. Demek, M.Nızanov bir qansha qısqa gúrrińler dóretken, biraq olardı keyinshelik drabbl degen atama menen ataǵanının kóriwimizge boladı [4: 84]. M.Nızanovtıń "Ana" [ 3:302] atlı drabblinde ananıń óz perzentlerine bolǵan miyirbanlıǵın, perzentleri ushın hámmesine tayar ekenligin súwretleydi. Drabblde bir kisi ǵurq bolǵan shaytan tawıǵına on eki dana úyrektiń máyegin batıradı. Aradan kúnler ótip, shójeler shıǵadı. Tawıq shójeleriniń jalpaq tumsıǵına hayran bolar edi. Biraq olardı óz perzentleri dep qabıl etedi. Bir kúni ana tawıq balaları menen suw boyına barǵanda úyrektiń balaları suwǵa túsip, erkin júzip júredi. Perzentlerin suwǵa batıp ketti dep oylaǵan ana arman-berman juwırıp, shıja-pıjası shıǵadı. Ol perzentlerin qutqaraman dep boyın suwǵa atadı. Lekin, ol júzip bilmegenlikten nabıt boladı. Jazıwshınıń "Gódek" [3: 303] atlı drabblinde bolsa, jámiyetimizdegi ayırım mashqalalardı sóz etpekshi boladı. Bunnan basqa biz M.Nızanovtıń tereń filosofiyalıq mazmunǵa iye "Jubanısh" atlı drabblin kóriwimizge boladı[2: 6]. Bunda "Aysulıw endi on bes jasında, tuwılǵan kúnine bir hápte qalǵanda, anası tosattan qaytıs bolıp qaladı. Anası oǵan arnap kóylek tiktirip, sol kúni kiyeseń dep alıp qoyıp edi. Qız tosattan kelgen qayǵını kótere almadı. Anasınıń kiydire almaǵan kóylegin bawırına basıp egil-tegil jılay beredi. Heshkimnıń tásellesi onı jubata almaydı. Qız izinde hushınan ketedi. Doktorlar onı hushına keltiredi. Hushına kelsede jáne jılawdı dawam ete beredi. Sol menen bir hápte jılaydı. Bir ay jılaydı. Anasınıń birinshi sadaqasında qayttan sol awhal tákirarlanadı. Hushınan ketedi. Doktorlar hushına keltiredi. Solay aradan waqıt ótedi. Kúnlerdiń birinde oǵan bir xabar keledi. Qádirdan dostı Jumagúldıń de anası qaytıs bolıptı. -Uh- h! dedi ol kókiregin toltırıp, tereń dem alıp. –Belime belbew buwǵanday boldı ǵo! Sol kúnnen baslap ol kóz jasın tıydı. Endi ol jalǵız emes edi." Bul drabblde biz tereń filosofıya