БОЖХОНА ОРГАНЛАРИДА ПРОФАЙЛИНГ: ИЛМИЙ АСОСЛАР ВА АМАЛИЁТДА ҚЎЛЛАНИШ

Аннотация

This article examines the concept of profiling within customs authorities, outlining its scientific foundations, practical methods, and international applications. Profiling is presented as a tool to enhance the efficiency of customs inspections by identifying and targeting potentially dangerous individuals. Case studies from the US, Singapore, the Netherlands, and other countries are analyzed. Keywords: profiling, customs control, risk analysis, behavior, customs enforcement. ПРОФИЛИРОВАНИЕ В ТАМОЖЕННЫХ ОРГАНАХ: НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ И ПРИМЕНЕНИЕ НА ПРАКТИКЕ Аннотация. В статье рассматривается понятие профайлинга в деятельности таможенных органов, его научные основы, практические методы и международный опыт. Профайлинг представлен как средство повышения эффективности таможенного контроля за счёт выявления и отбора потенциально опасных лиц. Приводятся примеры из США, Сингапура, Нидерландов и других стран. Ключевые слова: профайлинг, таможенный контроль, анализ рисков, поведение, таможенная практика. КИРИШ Глобаллашув жараёнида товарлар, хизматлар ва одамлар ҳаракатининг ошиши божхона органларининг юкламасини ортади. Мазкур вазиятда самарали хавф таҳлили, тезкор қарор қабул қилиш ва инсон ресурсларини мақсадли йўналтириш талаб этилади. Шу нуқтаи назардан профайлинг — божхона хизматларида шахсни хулқ-атворига қараб таҳлил қилиш орқали хавф даражасини баҳолаш усули — эътибор қаратиладиган муҳим инструментга айланмоқда. УСУЛЛАР Ушбу тадқиқотда қуйидаги методологик ёндашувлар асос қилиб олинди: • Илмий адабиётларни таҳлил қилиш: психологик, бихевиористик ва ҳуқуқий нуқтаи назардан профайлингга оид манбалар ўрганилди; 5 00 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ • Халқаро тажриба таҳлили: АҚШ (CBP), Сингапур, Нидерландия ва Япония божхона органларидаги профайлинг жараёнлари тадқиқ этилди; • Қиёсий таҳлил: профайлинг қўлланган ва қўлланилмаган текширув натижаларини таққослаш орқали самарадорлик баҳоланди; • Сценарий таҳлили: профайлинг усулида аниқланган шубҳали шахслар кейслари орқали таҳлил қилинди. НАТИЖАЛАР Профайлингнинг илмий асослари: Профайлинг инсон хулқ-атвори, вербал ва невербал сигналлар, психологик ўзгаришлар ҳамда ташқи кўринишдаги аломатларга асосланади. Психологияда бу метод бихевиористик ёндашув доирасида қаралади, яъни шахснинг ташқи реакцияси орқали унинг ички ҳолатини баҳолаш. Божхона соҳасида профайлинг воситасида қуйидаги аломатлар таҳлил қилинади: • Терлаш ва шошилинч ҳаракатлар; • Кўз контактдан қочиш ёки ортиқча тикилиш; • Баёнотдаги зиддиятлар ёки тард этилган маълумотлар; • Қўл-қўл ҳаракатларининг номутаносиблиги; • Ҳужжатлардаги мухолифат ва шубҳали маълумотлар. Амалиётда қўлланиши Халқаро тажрибада профайлинг турли шаклда намоён бўлади: • АҚШда CBP ташкилоти “Behavioral Detection Officers” (BDO) тизими орқали профайлинг олиб боради. Ҳар бир офицер психологик ва бихевиористик тайёргарликка эга. • Сингапурда сунъий интеллект орқали автоматлаштирилган профайлинг тизимлари ишга туширилган бўлиб, ҳар бир йўловчи хавф даражасига кўра сараланади. • Нидерландияда юк ташувчилар ва текшириладиган шахслар хавф таҳлили асосида сараланади. Айрим ҳолларда “smart gate” технологияси қўлланилади. Самарадорлик кўрсаткичлари • АҚШ CBP маълумотларига кўра, профайлинг орқали текширилган шахсларнинг 68%ида ҳуқуқбузарлик аниқланган; • Сингапурда текширувлар 80% мақсадли бўлиб, натижаларнинг самарадорлиги 90%га етган; • Нидерландияда умумий текширувлар 35%га қисқарган, аниқланган ҳуқуқбузарликлар эса 28%га кўпайган; • Жахон божхона ташкилоти ҳисоботида профайлингнинг юқори потенциали ва уни жорий этиш учун стандарт тайёргарлик мезонлари таклиф этилган. МУҲОКАМА Профайлингнинг божхона соҳасидаги қўлланилиши текширув самарадорлигини ошириш, ресурсларни тежаш ва хавфли шахсларни олдиндан аниқлаш имконини беради. Шу билан бирга, бир қатор муаммоли нуқталар ҳам мавжуд: • Этик муаммолар: профайлинг нотўғри қўлланилганда ирқий, диний ва миллий камситиш ҳолатлари юзага келиши мумкин; 5 01 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ • Қонуний асослар: баъзи мамлакатларда шахсий маълумотлар ва дахлсизликни ҳимоя қилиш қонунлари профайлинг имкониятларини чеклайди; • Тайёргарлик даражаси: ходимлар юқори даражада ўқитилмаган бўлса, нотўғри баҳолаш эҳтимоли юқори бўлади; • Технологик интеграция: сунъий интеллект ва маълумотлар таҳлили тизимлари етарли даражада ишлатилмаса, самарадорлик пасайиши мумкин. Ўзбекистон божхона органлари учун бу тажрибалар ўрнак бўлиши мумкин. Ҳозирги кунда хавф таҳлили тизимларини автоматлаштириш, шахсни кузатиш технологияларини жорий қилиш ва ходимларни психологик тайёрлаш юзасидан қадамлар ташланмоқда. Шунингдек, миллий қонунчиликда профайлингни қонуний асосда жорий қилиш ва ахлоқий мезонлар билан бойитиш муҳим. ХУЛОСА Профайлинг — божхона соҳасида хавфли шахсларни саралаш, текширув самарадорлигини ошириш ва ресурсларни мақ